Thực nghiệm sư phạm cần hai nhóm lớp tương đương ở đầu vào, một nhóm dạy theo cách mới và một nhóm dạy như thường lệ, đo bằng cùng công cụ trước và sau, rồi kiểm định xem khác biệt có đủ lớn và ổn định không. Kết luận phải đi kèm giới hạn của thiết kế.
Chương thực nghiệm là nơi luận văn sư phạm được kiểm chứng. Hội đồng không chỉ nhìn điểm trung bình lớp thực nghiệm cao hơn mà nhìn cách bạn chọn lớp, cách bạn kiểm soát những yếu tố khác, cách bạn xử lý số liệu và cách bạn nói về điều số liệu chưa chứng minh được. Đây cũng là chương hay bị viết sơ sài nhất vì thường làm vội ở cuối năm học.
Chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng thế nào cho tương đương?
Tương đương về những gì?
Cùng khối, cùng chương trình, sĩ số gần nhau, kết quả học tập môn đó ở học kỳ trước gần nhau, cùng loại lớp (không ghép lớp chọn với lớp thường). Nếu được, chọn hai lớp do cùng một giáo viên dạy để loại bớt ảnh hưởng của người dạy; nếu không, hai giáo viên có kinh nghiệm tương đương và cùng thống nhất nội dung.
Kiểm tra tương đương bằng số liệu
Đừng chỉ viết “hai lớp có trình độ tương đương”. Cho cả hai lớp làm một bài kiểm tra trước thực nghiệm, so điểm trung bình và độ lệch chuẩn, kiểm định khác biệt. Nếu khác biệt không có ý nghĩa thống kê thì có cơ sở nói hai lớp xuất phát gần nhau. Nếu có khác biệt, báo cáo trung thực và cân nhắc phân tích theo mức tăng điểm thay vì điểm sau.
Số lượng lớp
Hai lớp là tối thiểu, bốn lớp (hai cặp) ở hai trường cho kết luận chắc hơn. Số lớp do điều kiện thực tế và quy định của trường bạn quyết định; điều quan trọng là bạn nói rõ thiết kế đã dùng.
Thiết kế đo trước – sau: đo gì, bằng gì
Một thực nghiệm đủ thuyết phục thường kết hợp số liệu định lượng với ghi chép định tính.
| Thời điểm | Công cụ | Dùng để |
|---|---|---|
| Trước thực nghiệm | Bài kiểm tra đầu vào cùng đề cho cả hai nhóm | Kiểm tra tương đương; làm mốc tính mức tăng |
| Trong thực nghiệm | Phiếu quan sát giờ học, nhật ký giáo viên, sản phẩm học sinh | Mô tả quá trình, phát hiện điều số liệu không thấy |
| Sau thực nghiệm | Bài kiểm tra sau cùng cấu trúc, cùng độ khó | So sánh kết quả giữa hai nhóm |
| Sau thực nghiệm | Phiếu hỏi học sinh, phỏng vấn ngắn giáo viên dạy | Hiểu cảm nhận, khó khăn khi áp dụng |
| Sau một thời gian (nếu được) | Bài kiểm tra lặp lại | Xem hiệu quả có bền hay chỉ tức thời |
Bài kiểm tra trước và sau nên có ma trận đề, được đồng nghiệp xem lại và cùng thang điểm. Đề sau quá dễ hoặc quá khó so với đề trước làm mức tăng điểm mất ý nghĩa.
Xử lý kết quả: từ bảng điểm đến kết luận
Mô tả trước khi kiểm định
Lập bảng phân phối tần suất điểm, tính trung bình, độ lệch chuẩn cho từng nhóm ở từng lần đo; vẽ đường luỹ tích nếu trường bạn quen dùng. Nhìn phân phối giúp phát hiện điều bất thường, ví dụ một nhóm có vài em điểm rất thấp kéo trung bình xuống.
Kiểm định khác biệt
So hai nhóm độc lập ở bài sau thường dùng kiểm định t cho hai mẫu độc lập; so cùng nhóm trước và sau dùng kiểm định t cặp. Khi phân phối lệch nhiều hoặc mẫu nhỏ, cân nhắc kiểm định phi tham số tương ứng. Excel và SPSS đều làm được; ghi rõ công cụ và mức ý nghĩa đã chọn.
Thêm hệ số ảnh hưởng
Giá trị p chỉ cho biết khác biệt khó do ngẫu nhiên, không cho biết khác biệt lớn hay nhỏ. Hệ số ảnh hưởng như Cohen d giúp người đọc thấy độ lớn. Nhiều luận văn giáo dục chỉ báo p, nên thêm hệ số này là một điểm cộng nếu bạn giải thích được nó.
Đọc định tính cùng định lượng
Phiếu quan sát cho biết vì sao điểm thay đổi: học sinh tranh luận nhiều hơn, nhóm yếu được hỗ trợ ra sao, hoạt động nào bị quá giờ. Phần này làm kết luận có hồn và giúp bạn đề xuất điều chỉnh biện pháp.
Giới hạn khi chỉ có hai lớp: viết sao cho trung thực?
Hai lớp ở một trường là thiết kế bán thực nghiệm, không phân ngẫu nhiên học sinh. Khác biệt có thể do giáo viên, do sĩ số, do giờ học buổi sáng hay buổi chiều, do một sự kiện của lớp trong học kỳ. Bạn không loại hết được những yếu tố này, và cũng không cần giả vờ đã loại hết.
Hãy dành một đoạn trong chương thực nghiệm hoặc phần kết luận để nói rõ: thực nghiệm làm ở bao nhiêu lớp, trong bao lâu, những yếu tố nào chưa kiểm soát được, và vì thế kết quả gợi ý điều gì chứ chưa khẳng định điều gì. Hội đồng đánh giá cao đoạn này hơn một câu kết luận phóng đại kiểu “biện pháp đã được khẳng định hiệu quả”.
Xin phép và giữ quyền lợi học sinh
Xin phép bằng văn bản. Gửi kế hoạch thực nghiệm cho ban giám hiệu, nêu lớp, thời gian, nội dung, cách thu thập dữ liệu. Thực nghiệm làm ở trường khác thì cần đồng ý của hiệu trưởng trường đó.
Không để lớp đối chứng thiệt. Lớp đối chứng vẫn học đầy đủ theo chương trình. Nếu biện pháp mới cho kết quả tốt, nên chia sẻ học liệu cho lớp đối chứng sau khi kết thúc đo.
Điểm thực nghiệm tách khỏi điểm học bạ. Bài kiểm tra phục vụ nghiên cứu không nên tính vào điểm chính thức của học sinh, trừ khi đó vốn là bài kiểm tra theo kế hoạch của trường và ban giám hiệu đồng ý.
Ẩn danh khi công bố. Bảng điểm trong luận văn dùng mã số, không ghi tên học sinh, không ghi tên lớp kèm tên trường nếu có thể nhận diện được từng em.
Viết chương thực nghiệm theo trình tự nào?
Chương thực nghiệm dễ đọc khi đi theo đúng trình tự bạn đã làm. Khung dưới đây là khung phổ biến, trường bạn có thể đặt tên mục khác.
- Mục đích thực nghiệm: một hai câu nói rõ cần kiểm chứng điều gì của biện pháp hay thiết kế ở chương trước.
- Đối tượng và địa bàn: trường, khối, số lớp, sĩ số, giáo viên dạy, lý do chọn; ghi bằng mã nếu cần ẩn danh.
- Nội dung và thời gian: những bài, chủ đề nào được dạy thử, trong khoảng thời gian nào của năm học.
- Phương pháp và công cụ: bài kiểm tra, phiếu quan sát, phiếu hỏi; cách chấm, ai chấm, có chấm chéo không.
- Kết quả định lượng: bảng mô tả, kiểm định, hệ số ảnh hưởng, đọc ý nghĩa từng bảng ngay dưới bảng.
- Kết quả định tính: điều quan sát được, trích ý kiến học sinh và giáo viên bằng mã.
- Đánh giá chung và giới hạn: điều thực nghiệm cho thấy, điều chưa cho thấy, điều cần thử tiếp.
Bảng số liệu thô của từng học sinh (đã mã hoá) nên để phụ lục để hội đồng có thể kiểm lại phép tính khi cần. Thói quen này cũng giúp chính bạn phát hiện lỗi nhập liệu trước khi hội đồng phát hiện.
Lỗi hay gặp ở chương thực nghiệm
Rà lại chương của bạn theo danh sách sau trước khi nộp người hướng dẫn.
- Không có bài kiểm tra trước, chỉ so điểm sau.
- Đề trước và đề sau khác cấu trúc, khác độ khó.
- Chỉ báo điểm trung bình, không có độ lệch chuẩn hay kiểm định.
- Kết luận “khẳng định hiệu quả” từ hai lớp trong ba tuần.
- Phiếu quan sát có trong phụ lục nhưng chương thực nghiệm không nhắc tới.
- Số liệu lớp đối chứng được làm tròn hoặc chỉnh để khác biệt rõ hơn, đây là gian lận số liệu.
Câu hỏi thường gặp
Thực nghiệm sư phạm cần kéo dài bao lâu?
Không có con số chung; phải đủ để dạy trọn chủ đề đã thiết kế và để học sinh quen cách học mới. Một vài tiết thường quá ngắn để nói về thay đổi năng lực. Theo dõi hướng dẫn của trường bạn.
Nếu lớp thực nghiệm không cao hơn lớp đối chứng thì sao?
Báo cáo đúng kết quả, phân tích nguyên nhân qua phiếu quan sát và đề xuất điều chỉnh biện pháp. Kết quả không như kỳ vọng vẫn là kết quả nghiên cứu, sửa số liệu mới là vi phạm.
Có cần dùng SPSS để xử lý thực nghiệm sư phạm không?
Không bắt buộc. Excel có hàm kiểm định t và đủ cho hai nhóm. SPSS hay R tiện hơn khi nhiều lớp, nhiều lần đo. Quan trọng là chọn đúng kiểm định và giải thích được kết quả.
Một giáo viên dạy cả hai lớp có làm sai lệch kết quả không?
Có thể, vì người dạy biết lớp nào thực nghiệm. Nhưng cách này loại được khác biệt giữa hai giáo viên. Hãy nêu rõ lựa chọn và cách bạn giữ lớp đối chứng được dạy nghiêm túc.
Có cần sự đồng ý của phụ huynh cho thực nghiệm sư phạm không?
Khi thực nghiệm chỉ là dạy theo chương trình bằng cách khác thì thường chỉ cần nhà trường đồng ý. Khi có phỏng vấn, ghi hình hay phiếu hỏi về thông tin cá nhân của học sinh, nên xin thêm đồng ý của phụ huynh.
Hệ số ảnh hưởng nói gì mà giá trị p không nói?
Giá trị p cho biết khác biệt khó xảy ra do ngẫu nhiên. Hệ số ảnh hưởng cho biết khác biệt đó lớn hay nhỏ so với độ phân tán điểm, giúp người đọc đánh giá ý nghĩa thực tiễn.