Đề tài phương pháp dạy học bộ môn tốt là phép ghép đúng giữa một phương pháp hoặc kỹ thuật dạy học với một chủ đề cụ thể của môn học, có lý do vì sao chủ đề đó cần phương pháp đó, có giáo án minh hoạ và có tiêu chí đo được năng lực học sinh thay đổi.
Chuyên ngành lý luận và phương pháp dạy học bộ môn khác quản lý giáo dục ở chỗ người viết đứng trên bục giảng, không đứng ở phòng ban giám hiệu. Sản phẩm chính là cách dạy một nội dung, được thiết kế, dạy thử và đánh giá. Lỗi phổ biến nhất là chọn một phương pháp thời thượng rồi áp lên cả chương trình một lớp, khiến luận văn dàn trải và không đo được gì.
Công thức tên đề tài: phương pháp nào, chủ đề nào, cho ai?
Tên đề tài bộ môn thường có ba vế: kỹ thuật hoặc phương pháp dạy học, nội dung cụ thể, đối tượng học sinh. Dạng thường gặp là “Vận dụng dạy học dự án trong dạy học chủ đề nước và dung dịch, Hoá học lớp 10” hoặc “Tổ chức dạy học khám phá phần hình học không gian cho học sinh lớp 11”. Vế nội dung càng cụ thể thì càng dễ thiết kế giáo án và càng dễ đo.
Một chủ đề đáng chọn khi có lý do sư phạm rõ: học sinh hay hiểu sai ở đó, nội dung gắn với đời sống nên hợp với dự án, hoặc kiến thức có tính quy trình nên hợp với thực hành. Lý do này phải viết được thành một đoạn trong phần tính cấp thiết, dựa trên kinh nghiệm dạy và tài liệu đã đọc, không phải câu “phương pháp này đang được khuyến khích”.
Tránh ghép những thứ không có liên hệ nội tại, ví dụ dạy học trò chơi cho nội dung chứng minh định lý dài, hay lớp học đảo ngược ở trường mà học sinh không có thiết bị xem bài ở nhà. Hội đồng sẽ hỏi ngay vì sao lại là phương pháp này.
Ghép phương pháp với loại nội dung
Bảng sau là gợi ý khởi đầu để bạn tự lập luận, không phải quy tắc cứng. Mọi phép ghép vẫn phải dựa vào học sinh cụ thể của bạn.
| Loại nội dung | Phương pháp, kỹ thuật thường hợp | Cần chú ý |
|---|---|---|
| Kiến thức gắn với đời sống, có sản phẩm | Dạy học dự án, dạy học theo chủ đề tích hợp | Thời gian dự án dài, cần kế hoạch giao nộp từng chặng |
| Khái niệm hay bị hiểu sai | Dạy học khám phá, dạy học giải quyết vấn đề | Phải biết trước học sinh hiểu sai ở đâu để thiết kế tình huống |
| Kỹ năng thực hành, quy trình | Thực hành theo trạm, học theo góc | Thiết bị và không gian lớp phải đủ |
| Nội dung nhiều thông tin cần ghi nhớ có cấu trúc | Sơ đồ tư duy, kỹ thuật mảnh ghép | Dễ biến thành hoạt động hình thức nếu không có câu hỏi phân tích |
| Tác phẩm văn học, văn bản nghị luận | Đọc hiểu theo thể loại, tranh luận, đóng vai | Tiêu chí đánh giá phải tách đọc hiểu với diễn đạt |
Thiết kế giáo án minh hoạ cho luận văn khác giáo án đi dạy ở đâu?
Giáo án phải lộ ra phương pháp
Giáo án trong luận văn là bằng chứng bạn đã chuyển phương pháp thành hoạt động cụ thể. Mỗi hoạt động nên ghi rõ mục tiêu năng lực, nhiệm vụ giao cho học sinh, sản phẩm dự kiến, cách giáo viên hỗ trợ và cách đánh giá. Người đọc nhìn vào phải thấy chỗ nào là dạy học khám phá, chỗ nào chỉ là giảng giải thông thường.
Bao nhiêu giáo án là đủ?
Số lượng phụ thuộc quy định của trường và độ dài chủ đề. Thông thường có hai đến bốn giáo án minh hoạ đầy đủ trong chương thiết kế, phần còn lại đưa vào phụ lục. Đưa mười giáo án vào thân chương không làm luận văn tốt hơn, chỉ làm hội đồng khó tìm phần chính.
Giáo án phải bám chương trình hiện hành
Mục tiêu và yêu cầu cần đạt phải lấy từ chương trình môn học hiện hành do Bộ GD&ĐT ban hành, dẫn đúng văn bản. Lấy mục tiêu của sách giáo viên cũ hoặc của giáo án mẫu trên mạng là lỗi hội đồng hay bắt.
Xây tiêu chí đánh giá năng lực học sinh
Từ năng lực tới biểu hiện quan sát được
Năng lực không đo trực tiếp được; bạn đo qua biểu hiện. Ví dụ năng lực giải quyết vấn đề trong chủ đề hoá học có thể tách thành: phát hiện vấn đề, đề xuất giả thuyết, lập kế hoạch thí nghiệm, rút kết luận. Mỗi biểu hiện có ba hoặc bốn mức mô tả bằng lời. Đó là bảng tiêu chí (rubric).
Thử bảng tiêu chí trước khi dùng
Đưa bảng cho một đồng nghiệp cùng chấm năm sản phẩm của học sinh, so xem hai người có cho cùng mức không. Chỗ nào lệch nhiều là mô tả mức đang mơ hồ, cần viết lại. Ghi bước này vào luận văn: nó cho thấy bạn hiểu độ tin cậy của công cụ đánh giá.
Kết hợp nhiều nguồn
Bài kiểm tra trước và sau, phiếu quan sát, sản phẩm học sinh, phiếu tự đánh giá. Một nguồn duy nhất, nhất là chỉ một bài kiểm tra trắc nghiệm, rất khó thuyết phục rằng năng lực đã thay đổi.
Tình huống: một giáo viên ngữ văn thu hẹp đề tài
Ý ban đầu. Một học viên dạy ngữ văn lớp 10 ở trường trung học phổ thông muốn viết về vận dụng dạy học tích cực trong môn ngữ văn trung học phổ thông.
Góp ý. Người hướng dẫn chỉ ra rằng tên đó không có phương pháp cụ thể, không có nội dung cụ thể và cả ba khối lớp; không thể dạy thử, không thể đo.
Bản chốt. Đề tài thành tổ chức dạy học đọc hiểu văn bản nghị luận bằng kỹ thuật tranh luận có cấu trúc cho học sinh lớp 10. Học viên thiết kế ba giáo án, một bảng tiêu chí bốn mức cho kỹ năng lập luận, dạy thử ở hai lớp mình phụ trách và ghi nhận xét bằng phiếu quan sát.
Chương cơ sở lý luận và thực tiễn nên chứa gì?
Phần lý luận: chỉ những khái niệm bạn dùng
Chương một thường gồm tổng quan nghiên cứu về phương pháp đã chọn, khái niệm then chốt, đặc điểm của nội dung dạy học và đặc điểm tâm lý nhận thức của học sinh lứa tuổi đó. Nhiều bài chép lại lịch sử phương pháp từ thế kỷ trước, liệt kê ưu nhược điểm chung chung, trong khi phần thật sự cần là phương pháp đó vận hành thế nào khi dạy đúng chủ đề này. Khái niệm nào không xuất hiện lại ở chương thiết kế thì cân nhắc bỏ.
Phần thực tiễn: khảo sát ngắn nhưng trúng
Khảo sát giáo viên dạy cùng môn về mức độ dùng phương pháp và khó khăn khi dạy chủ đề, kèm phiếu hỏi học sinh về hứng thú hoặc khó khăn khi học, là đủ làm căn cứ. Kết quả phần này nên dẫn thẳng sang thiết kế: giáo viên nói thiếu thời gian thì giáo án của bạn phải giải quyết được chuyện thời gian, học sinh nói khó hình dung thì hoạt động của bạn phải có trực quan.
Việc làm ngay nếu bạn đang chọn đề tài bộ môn
Bắt đầu từ lớp học của chính mình, không bắt đầu từ danh sách phương pháp.
- Liệt kê ba chủ đề trong chương trình mà học sinh của bạn học kém hoặc hứng thú thấp nhất, kèm lý do bạn quan sát được.
- Với mỗi chủ đề, chọn một phương pháp có lý do sư phạm rõ, viết thành hai câu.
- Kiểm tra lịch: chủ đề đó rơi vào tháng nào trong năm học, có trùng thời gian bạn cần dạy thử không.
- Đọc năm luận văn cùng môn đã bảo vệ để biết phép ghép nào đã có nhiều người làm.
- Phác một bảng tiêu chí đánh giá thô; nếu không viết nổi biểu hiện của năng lực, đề tài còn mơ hồ.
Câu hỏi thường gặp
Đề tài phương pháp dạy học bộ môn có bắt buộc phải dạy thử không?
Với luận văn thạc sĩ, phần lớn cơ sở đào tạo yêu cầu thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng. Với khoá luận cử nhân, có trường chấp nhận thiết kế kèm đánh giá của chuyên gia. Hãy xem quy định của trường bạn.
Một phương pháp đã có nhiều người làm thì có nên chọn nữa không?
Vẫn được nếu bạn ghép nó với một chủ đề, một khối lớp hoặc một nhóm học sinh chưa ai làm, và chỉ ra được điểm khác trong thiết kế hay cách đánh giá.
Giáo án minh hoạ có được lấy từ giáo án của tổ chuyên môn không?
Có thể tham khảo, nhưng giáo án trong luận văn phải do bạn thiết kế lại theo phương pháp đã chọn. Phần nào kế thừa từ tài liệu của tổ hay của người khác thì ghi rõ nguồn.
Rubric và thang đánh giá khác nhau thế nào?
Thang đánh giá chỉ cho mức điểm, rubric mô tả bằng lời từng mức của từng tiêu chí. Luận văn đánh giá năng lực nên dùng rubric vì người đọc thấy được căn cứ cho mỗi mức.
Có nên chọn phương pháp dạy học có dùng công nghệ số không?
Nên khi học sinh và lớp học của bạn có điều kiện thiết bị thật, và công nghệ giúp giải quyết đúng khó khăn của chủ đề. Nếu công nghệ chỉ để trang trí thì hội đồng sẽ hỏi nó cải thiện điều gì.
Đề tài phương pháp dạy học có cần khảo sát thực trạng không?
Thường có một khảo sát ngắn với giáo viên hoặc học sinh để chứng minh chủ đề đang gặp khó, làm căn cứ cho phần cấp thiết. Khảo sát này nhỏ, không phải phần chính như ở đề tài quản lý.