Khi chưa có lớp riêng, hãy chọn đề tài dựa trên thứ bạn chắc chắn tiếp cận được trong một học kỳ: lớp học của đợt thực tập sư phạm, bộ sách giáo khoa đang dùng, một bộ học liệu do chính bạn thiết kế, hoặc một khảo sát nhỏ với giáo viên trường thực tập.
Nhiều sinh viên sư phạm năm cuối lo rằng khoá luận phải có thực nghiệm lớn như luận văn thạc sĩ. Thực tế khoá luận cử nhân thường được chấm ở khả năng vận dụng lý luận vào một vấn đề cụ thể và trình bày có hệ thống. Điều làm hỏng khoá luận không phải thiếu kinh nghiệm đứng lớp mà là chọn đề tài cần dữ liệu mình không có quyền lấy.
Bốn hướng đề tài hợp với sinh viên chưa đi dạy nhiều
Mỗi hướng cần một loại tiếp cận khác nhau. Chọn hướng trước, nội dung cụ thể sau.
| Hướng | Bạn cần có | Sản phẩm chính | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Từ đợt thực tập sư phạm | Lịch thực tập trùng thời gian làm khoá luận; giáo viên hướng dẫn thực tập đồng ý | Một vài giáo án dạy thử, phiếu quan sát, nhận xét của học sinh | Thời gian thực tập ngắn, lớp không phải của mình |
| Phân tích sách giáo khoa, chương trình | Bộ sách và văn bản chương trình môn học | Bảng phân tích cấu trúc, mức độ yêu cầu, đề xuất bổ sung | Dễ thành mô tả lại sách nếu thiếu tiêu chí phân tích |
| Thiết kế học liệu | Hiểu một chủ đề cụ thể, công cụ thiết kế | Bộ phiếu học tập, bài tập phân hoá, học liệu số kèm hướng dẫn dùng | Thiếu đánh giá nếu không có ai dùng thử |
| Khảo sát nhỏ | Sự đồng ý của một hoặc hai trường | Mô tả thực trạng một vấn đề hẹp và đề xuất | Mẫu nhỏ, không khái quát được |
Hướng 1: biến đợt thực tập sư phạm thành dữ liệu
Chuẩn bị trước khi đi thực tập
Nếu lịch thực tập rơi vào học kỳ làm khoá luận, hãy chốt đề cương trước khi đi. Hỏi giáo viên hướng dẫn thực tập xem bạn được dạy những bài nào, rồi chọn chủ đề nằm trong số đó. Đến trường mới nghĩ đề tài thì thường đã lỡ mất nửa số tiết.
Thu dữ liệu trong khi dạy
Dạy thử hai đến ba giáo án theo cách bạn đề xuất, nhờ bạn cùng nhóm thực tập dự giờ và ghi phiếu quan sát, thu sản phẩm học sinh, xin vài phút cuối giờ cho học sinh trả lời phiếu ngắn. Ghi nhật ký ngay sau mỗi tiết, vì sau hai tuần bạn sẽ không nhớ lớp nào phản ứng thế nào.
Viết cho đúng tầm
Dữ liệu từ vài tiết dạy chỉ đủ để nói về tính khả thi và phản hồi ban đầu, không đủ để kết luận hiệu quả lâu dài. Viết đúng như vậy là trung thực, và hội đồng khoá luận chấp nhận điều đó.
Hướng 2 và 3: phân tích sách giáo khoa, thiết kế học liệu
Phân tích có tiêu chí
Một khoá luận phân tích sách giáo khoa tốt bắt đầu bằng bộ tiêu chí lấy từ lý luận dạy học và yêu cầu cần đạt của chương trình: mức độ nhận thức của câu hỏi, tỉ lệ hoạt động thực hành, tính liên hệ thực tiễn, cách trình bày kênh hình. Sau đó áp tiêu chí vào một chương hoặc một mạch nội dung, đếm, so sánh, rồi đề xuất. Không có tiêu chí thì bài chỉ là tóm tắt sách.
Học liệu phải có người dùng thử
Thiết kế bộ phiếu học tập hay bài tập phân hoá là hướng hợp với sinh viên giỏi chuyên môn. Để khoá luận đứng vững, hãy nhờ ba đến năm giáo viên đang dạy cho ý kiến theo phiếu đánh giá, hoặc cho một nhóm học sinh dùng thử khi đi thực tập. Ý kiến chuyên gia là cách đánh giá được nhiều trường chấp nhận cho khoá luận cử nhân, nhưng hãy hỏi người hướng dẫn.
Tình huống: một đề tài vừa sức một học kỳ
Bối cảnh. Một sinh viên sư phạm địa lý năm cuối có sáu tuần thực tập ở một trường trung học cơ sở, được phân dạy lớp 7.
Đề tài. Thiết kế và sử dụng phiếu học tập khai thác bản đồ trong dạy học phần châu lục ở lớp 7. Bản đồ dùng trong phiếu là bản đồ chính thức, và mọi bản đồ Việt Nam đi kèm đều thể hiện đầy đủ chủ quyền, gồm quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.
Cách làm. Chương một tổng hợp lý luận về phiếu học tập và kỹ năng đọc bản đồ. Chương hai phân tích phần nội dung trong sách giáo khoa và thiết kế tám phiếu. Chương ba dạy thử bốn phiếu ở hai lớp, ghi phiếu quan sát, thu bài làm, lấy ý kiến hai giáo viên địa lý của trường.
Điều không làm. Không so sánh với lớp đối chứng, không kết luận hiệu quả; chỉ nêu tính khả thi, điểm mạnh và chỗ cần sửa của bộ phiếu.
Làm việc với người hướng dẫn khi kinh nghiệm đứng lớp còn mỏng
Mang câu hỏi cụ thể, không mang nỗi lo chung
Thay vì hỏi “em nên làm đề tài gì”, hãy mang đến hai hoặc ba phương án đã điền vào bảng bốn hướng ở trên, kèm lịch thực tập và tên chủ đề dự kiến dạy. Người hướng dẫn có thể góp ý ngay phương án nào khả thi; câu hỏi chung chung thường chỉ nhận được một danh sách đề tài cũ.
Thừa nhận giới hạn từ đầu
Nói rõ bạn chỉ có sáu hay tám tuần ở trường thực tập, chỉ dạy được một số tiết, không có lớp riêng. Người hướng dẫn quen với điều này và sẽ giúp bạn chỉnh tên đề tài cho đúng tầm. Giấu giới hạn rồi đến cuối kỳ mới báo không thu được dữ liệu là tình huống khó gỡ nhất.
Hỏi kinh nghiệm thực tế từ giáo viên phổ thông
Giáo viên hướng dẫn thực tập là nguồn hiểu biết quý về học sinh thật. Một câu hỏi như “ở bài này học sinh hay vướng chỗ nào” có thể cho bạn ý tưởng cho cả một bộ phiếu học tập. Khi dùng ý kiến của họ trong khoá luận, ghi nhận như ý kiến chuyên gia hoặc trong lời cảm ơn, tuỳ mức đóng góp.
Những việc KHÔNG cần làm ở khoá luận cử nhân
Bớt được những việc này là bớt được nửa áp lực, miễn quy định của trường bạn không yêu cầu khác.
- Không cần khảo sát hàng trăm người; một mẫu nhỏ có mô tả rõ là đủ cho mục đích mô tả.
- Không cần thực nghiệm có lớp đối chứng nếu đề tài là thiết kế hoặc phân tích.
- Không cần chương lý luận dài; chọn đúng khái niệm dùng được cho đề tài, bỏ phần lịch sử phương pháp.
- Không cần dùng phần mềm thống kê phức tạp khi chỉ có bảng tần suất và tỉ lệ.
Lịch gợi ý cho một học kỳ
Lịch dưới đây chia theo giai đoạn, độ dài thực tế do trường bạn quy định.
- Tuần đầu: chọn hướng, gặp người hướng dẫn, kiểm tra lịch thực tập.
- Tiếp theo: đọc tài liệu, viết đề cương, chốt công cụ (tiêu chí phân tích, phiếu quan sát, phiếu hỏi).
- Giai đoạn giữa: thu dữ liệu, ghi nhật ký, nhập số liệu ngay sau mỗi đợt.
- Giai đoạn cuối: viết chương kết quả trước, rồi quay lại sửa chương lý luận cho khớp.
- Hai tuần cuối: rà trích dẫn, trình bày, chuẩn bị slide bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên sư phạm không được chọn làm khoá luận thì có sao không?
Nhiều trường chỉ cho sinh viên đạt điều kiện học tập làm khoá luận, số còn lại học các học phần thay thế. Điều kiện cụ thể theo quy định của trường bạn.
Đề tài phân tích sách giáo khoa có bị coi là dễ không?
Không, nếu có bộ tiêu chí phân tích rõ ràng dựa trên lý luận và chương trình, có số liệu đếm được và có đề xuất cụ thể. Bài chỉ tóm tắt nội dung sách mới bị đánh giá thấp.
Có được dùng lớp của giáo viên hướng dẫn thực tập để thu dữ liệu không?
Được khi giáo viên và ban giám hiệu trường thực tập đồng ý. Hãy nói rõ mục đích, không làm ảnh hưởng tiến độ dạy, và không dùng điểm số cá nhân của học sinh trong khoá luận.
Ý kiến chuyên gia gồm những ai thì hợp lệ?
Thường là giáo viên đang dạy môn đó có kinh nghiệm, giảng viên bộ môn, tổ trưởng chuyên môn. Ghi rõ số lượng, tiêu chí chọn và phiếu đánh giá đã dùng trong phụ lục.
Khoá luận sư phạm nên dài bao nhiêu trang?
Số trang tối thiểu và tối đa do trường quy định. Hãy hỏi phòng đào tạo hoặc người hướng dẫn, và ưu tiên đủ ý hơn là đủ trang.
Thiết kế học liệu số có cần biết lập trình không?
Không cần. Nhiều công cụ trình chiếu, biểu mẫu và bảng tính đã đủ để thiết kế học liệu tương tác đơn giản. Điều được chấm là ý đồ sư phạm của học liệu, không phải độ phức tạp kỹ thuật.