Phân tích báo cáo tài chính một công ty trong khoá luận gồm bốn nhóm tỷ số: thanh khoản, đòn bẩy, hiệu quả hoạt động, khả năng sinh lời; thêm phân tích Dupont và so với trung bình ngành. Phần ghi điểm là nhận xét chỉ ra nguyên nhân, không chỉ đọc số tăng giảm.
Đề tài phân tích tài chính một công ty rất phổ biến vì dữ liệu dễ lấy. Chính vì phổ biến, hội đồng đã đọc hàng trăm bài có câu “hệ số thanh toán hiện hành năm sau tăng so với năm trước, cho thấy khả năng thanh toán được cải thiện”. Bài này giúp bạn đi xa hơn câu đó.
Bốn nhóm tỷ số và câu hỏi mỗi nhóm trả lời
Bạn không cần dùng mọi tỷ số có trong giáo trình. Chọn những tỷ số trả lời được câu hỏi về công ty bạn phân tích.
| Nhóm | Tỷ số tiêu biểu | Câu hỏi trả lời | Lưu ý khi diễn giải |
|---|---|---|---|
| Thanh khoản | Thanh toán hiện hành, thanh toán nhanh, thanh toán bằng tiền | Công ty có trả được nợ ngắn hạn không | Doanh nghiệp tồn kho lớn thì thanh toán nhanh quan trọng hơn hiện hành |
| Đòn bẩy | Nợ trên tổng tài sản, nợ trên vốn chủ sở hữu, khả năng trả lãi | Công ty dựa vào vốn vay đến mức nào, có gánh nổi lãi không | Đòn bẩy cao không xấu nếu lợi nhuận trên vốn vay vượt chi phí lãi |
| Hiệu quả hoạt động | Vòng quay hàng tồn kho, kỳ thu tiền bình quân, vòng quay tổng tài sản | Tài sản được dùng hiệu quả đến đâu | So với đặc thù ngành, ngành xây lắp và bán lẻ khác hẳn nhau |
| Khả năng sinh lời | Biên lợi nhuận, ROA, ROE | Công ty tạo lợi nhuận tốt đến đâu trên doanh thu, tài sản, vốn | Tách lợi nhuận bất thường như thanh lý tài sản trước khi kết luận |
Phân tích Dupont: tách ROE thành các phần
Ba thành phần
Phân tích Dupont tách ROE thành tích của biên lợi nhuận ròng, vòng quay tổng tài sản và hệ số đòn bẩy, tức tổng tài sản chia vốn chủ sở hữu. Giá trị của nó nằm ở chỗ chỉ ra ROE thay đổi vì công ty bán hàng lãi hơn, dùng tài sản hiệu quả hơn hay vay nhiều hơn.
Tình huống minh hoạ
Giả sử ROE của một công ty phân phối dược phẩm tăng trong hai năm. Dupont cho thấy biên lợi nhuận giảm nhẹ, vòng quay tài sản gần như không đổi, nhưng đòn bẩy tăng mạnh. Kết luận lúc này khác hẳn câu “công ty hoạt động hiệu quả hơn”: ROE tăng chủ yếu nhờ vay nhiều, đi kèm rủi ro tài chính cao hơn. Đây là kiểu nhận xét hội đồng muốn đọc.
Dùng số bình quân hay cuối kỳ
Khi tính ROA, ROE, vòng quay, nên dùng tài sản và vốn bình quân đầu và cuối kỳ cho nhất quán. Nếu dùng số cuối kỳ vì thiếu dữ liệu, ghi rõ ở phần phương pháp.
So với trung bình ngành: lấy ở đâu, so thế nào
Một tỷ số đứng một mình ít ý nghĩa. Thanh toán hiện hành bằng một phẩy hai là tốt hay xấu tuỳ ngành. Vì vậy bạn cần đối chiếu với các công ty cùng ngành, cùng quy mô.
Cách đáng tin là tự tính từ báo cáo tài chính của một nhóm công ty cùng ngành niêm yết, nêu rõ danh sách công ty, kỳ dữ liệu và cách tính trung bình hay trung vị. Cách này tốn công nhưng bạn kiểm soát được. Nếu dùng số liệu ngành từ một nguồn tổng hợp, ghi rõ tên nguồn, thời điểm truy cập và cách nguồn đó tính.
Tránh so với một công ty đầu ngành duy nhất rồi gọi đó là trung bình ngành. Cũng tránh so với công ty khác ngành chỉ vì có sẵn số liệu.
Khi chọn nhóm so sánh, nói rõ tiêu chí: cùng mã ngành theo phân loại của sở giao dịch, quy mô tài sản tương đương, cùng mô hình kinh doanh. Một công ty sản xuất nhựa bao bì đặt cạnh một công ty nhựa xây dựng có thể cùng nhóm ngành nhưng chu kỳ vốn lưu động rất khác. Một vài dòng giải thích tiêu chí này giúp hội đồng tin phép so sánh của bạn, và giúp bạn tránh kết luận sai vì so khập khiễng.
Viết nhận xét có nguyên nhân
Từ con số đến câu hỏi “vì sao”. Kỳ thu tiền bình quân tăng từ khoảng một tháng lên hơn hai tháng. Đừng dừng ở “công ty bị chiếm dụng vốn nhiều hơn”. Tìm trong thuyết minh báo cáo tài chính, báo cáo thường niên: công ty có nới chính sách bán chịu để giữ khách lớn không, có khoản phải thu của một khách hàng tăng đột biến không.
Dùng thuyết minh báo cáo tài chính. Thuyết minh chứa chi tiết các khoản phải thu, hàng tồn kho, vay nợ, chi phí. Phần lớn nguyên nhân bạn cần nằm ở đây, không phải trong ba bảng chính.
Đọc báo cáo thường niên và báo cáo của ban giám đốc. Những tài liệu này cho biết bối cảnh: mở nhà máy mới, mất một hợp đồng lớn, giá nguyên liệu biến động. Dùng làm căn cứ giải thích, nhưng giữ thái độ phản biện vì đây là lời của chính công ty.
Liên kết các nhóm tỷ số. Vòng quay hàng tồn kho giảm, vay ngắn hạn tăng, chi phí lãi tăng và biên lợi nhuận giảm có thể là một câu chuyện duy nhất về tồn kho ứ đọng. Viết thành câu chuyện thay vì bốn đoạn rời rạc.
Những bẫy dữ liệu khi đọc báo cáo tài chính
Nhiều kết luận sai trong khoá luận không đến từ công thức mà từ dữ liệu đầu vào. Rà các bẫy sau trước khi tính:
- Số liệu năm trước bị trình bày lại trong báo cáo năm sau. Khi so sánh, dùng số liệu so sánh đã điều chỉnh trong báo cáo năm sau, và ghi chú điều này.
- Ý kiến kiểm toán ngoại trừ. Đọc báo cáo kiểm toán để biết khoản mục nào bị ngoại trừ, vì tỷ số liên quan có thể không đáng tin.
- Năm tài chính không trùng năm dương lịch, hoặc công ty đổi kỳ kế toán. So sánh hai kỳ có độ dài khác nhau sẽ cho kết quả méo.
- Sáp nhập, mua lại công ty con trong kỳ làm tổng tài sản và doanh thu nhảy vọt. Tách tác động này khi diễn giải tăng trưởng.
- Khoản thu nhập bất thường như lãi thanh lý tài sản, đánh giá lại khoản đầu tư. Tách ra trước khi kết luận về khả năng sinh lời từ hoạt động chính.
Mỗi bẫy trên đều có dấu vết trong thuyết minh hoặc báo cáo kiểm toán. Thói quen đọc hai tài liệu này trước khi nhập số liệu tiết kiệm cho bạn rất nhiều lần sửa sau này.
Trình tự làm phần phân tích
Thứ tự làm việc giúp bạn tránh tính đi tính lại:
- Lấy báo cáo tài chính đã kiểm toán của ba đến năm năm, ưu tiên báo cáo hợp nhất nếu công ty có công ty con, ghi rõ loại báo cáo dùng.
- Nhập dữ liệu vào Excel theo một mẫu cố định, mỗi năm một cột, kiểm tổng tài sản bằng tổng nguồn vốn.
- Tính các tỷ số bằng công thức trong bảng tính, không gõ tay kết quả.
- Phân tích ngang và dọc bảng cân đối kế toán và báo cáo kết quả kinh doanh để thấy cơ cấu và biến động.
- Tính tỷ số cho nhóm công ty so sánh với cùng công thức.
- Viết nhận xét theo câu chuyện, mỗi nhận xét có ít nhất một nguyên nhân dẫn từ thuyết minh hoặc báo cáo thường niên.
Lỗi hay gặp: dùng báo cáo riêng năm này, hợp nhất năm kia. Trộn hai loại báo cáo làm mọi so sánh qua các năm mất ý nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Nên phân tích bao nhiêu năm báo cáo tài chính?
Ba đến năm năm là phổ biến cho khoá luận, đủ để thấy xu hướng. Số năm cụ thể nên trao đổi với giảng viên và tuỳ dữ liệu sẵn có.
Dùng báo cáo riêng hay báo cáo hợp nhất?
Nếu công ty có công ty con, báo cáo hợp nhất phản ánh cả tập đoàn. Chọn một loại theo câu hỏi nghiên cứu và dùng nhất quán mọi năm.
Có cần phân tích báo cáo lưu chuyển tiền tệ không?
Nên có. Lưu chuyển tiền từ hoạt động kinh doanh âm kéo dài trong khi lợi nhuận dương là dấu hiệu quan trọng cần giải thích.
Lấy trung bình ngành từ đâu khi không có nguồn sẵn?
Tự tính từ báo cáo tài chính của một nhóm công ty cùng ngành, ghi rõ danh sách và cách tính. Cách này minh bạch và hội đồng kiểm tra được.
Giải pháp trong khoá luận phân tích tài chính nên viết thế nào?
Giải pháp phải bám vào nguyên nhân đã chỉ ra, như rà lại chính sách bán chịu hay kế hoạch giảm tồn kho, và nói rõ chỉ tiêu nào sẽ cải thiện nếu thực hiện.
Tỷ số tài chính ra số âm thì diễn giải ra sao?
Thường do lợi nhuận hoặc vốn chủ sở hữu âm. Không so sánh máy móc với năm khác, hãy giải thích nguyên nhân và cân nhắc dùng chỉ tiêu thay thế.