Đề tài rủi ro tín dụng nên dùng một bộ chỉ tiêu thay vì chỉ tỷ lệ nợ xấu: tỷ lệ nợ xấu, tỷ lệ nợ nhóm 2, tỷ lệ dự phòng trên dư nợ, tỷ lệ bao phủ nợ xấu và chi phí dự phòng trên dư nợ. Nợ đã xử lý hay bán đi thì tỷ lệ nợ xấu thấp chưa chắc là rủi ro thấp.
Rủi ro tín dụng là chủ đề lâu năm của ngành ngân hàng, nên luận văn về nó rất nhiều. Điểm phân biệt bài tốt với bài trung bình thường nằm ở cách chọn chỉ tiêu và mức thận trọng khi diễn giải. Bài này đi qua các chỉ tiêu, khác biệt giữa đề tài một chi nhánh và đề tài nhiều ngân hàng, và các bẫy diễn giải hay gặp.
Bộ chỉ tiêu đo rủi ro tín dụng
Phân loại nợ theo nhóm và tiêu chí nợ xấu theo quy định hiện hành của Ngân hàng Nhà nước; khi viết, dẫn văn bản đang có hiệu lực ở kỳ số liệu.
| Chỉ tiêu | Cách tính | Cho biết gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tỷ lệ nợ xấu | Nợ xấu trên tổng dư nợ cho vay | Phần dư nợ đã có vấn đề nghiêm trọng | Bị ảnh hưởng bởi xử lý nợ và tăng trưởng dư nợ |
| Tỷ lệ nợ nhóm 2 | Nợ cần chú ý trên tổng dư nợ | Dấu hiệu sớm của nợ có thể chuyển xấu | Ít được chú ý nhưng rất hữu ích |
| Tỷ lệ dự phòng trên dư nợ | Số dư dự phòng rủi ro tín dụng trên tổng dư nợ | Mức đệm đã trích để chống tổn thất | Phụ thuộc chính sách trích lập |
| Tỷ lệ bao phủ nợ xấu | Số dư dự phòng trên nợ xấu | Khả năng hấp thụ tổn thất từ nợ xấu hiện có | Tỷ lệ cao có thể do nợ xấu nhỏ hoặc trích nhiều |
| Chi phí dự phòng trên dư nợ | Chi phí dự phòng trong kỳ trên dư nợ bình quân | Gánh nặng rủi ro lên lợi nhuận kỳ đó | Biến động mạnh theo năm |
Đọc các chỉ tiêu cùng nhau mới thấy bức tranh. Nợ xấu giảm nhưng nợ nhóm 2 tăng và chi phí dự phòng tăng mạnh thường là dấu hiệu ngân hàng đang xử lý nợ, không phải chất lượng tín dụng cải thiện.
Đề tài một chi nhánh và đề tài nhiều ngân hàng
Một chi nhánh: đi vào quy trình
Đề tài ở một chi nhánh mạnh ở chỗ bạn quan sát được quy trình quản lý rủi ro: thẩm định, phân loại nợ, kiểm tra sau vay, xử lý nợ quá hạn. Chỉ tiêu dùng để mô tả, còn trọng tâm là đánh giá quy trình và nguyên nhân phát sinh nợ xấu theo nhóm khách hàng, theo sản phẩm. Số liệu thường là số tổng hợp chi nhánh cho phép dùng.
Nhiều ngân hàng: đi vào nhân tố
Đề tài nhiều ngân hàng dùng dữ liệu bảng từ báo cáo tài chính để tìm nhân tố ảnh hưởng nợ xấu: tăng trưởng tín dụng kỳ trước, quy mô, hiệu quả hoạt động, các biến vĩ mô. Trọng tâm là phương pháp và diễn giải, không đi vào quy trình từng ngân hàng.
Không trộn hai kiểu
Lỗi hay gặp là đề tài một chi nhánh nhưng muốn chạy hồi quy với vài năm số liệu, hoặc đề tài nhiều ngân hàng nhưng dành nửa chương mô tả quy trình cho vay chung chung. Chọn một kiểu và làm cho tới.
Diễn giải thận trọng khi số liệu đã qua xử lý nợ
Nợ xấu trên bảng cân đối có thể giảm vì nhiều lý do không liên quan chất lượng cho vay mới: ngân hàng dùng dự phòng để xử lý rủi ro, đưa nợ ra theo dõi ngoại bảng; bán nợ cho công ty quản lý tài sản hoặc nhà đầu tư; cơ cấu lại thời hạn trả nợ theo chính sách được phép trong từng giai đoạn. Tăng trưởng dư nợ nhanh cũng làm mẫu số lớn lên, kéo tỷ lệ nợ xấu xuống.
Vì vậy khi viết “tỷ lệ nợ xấu giảm cho thấy chất lượng tín dụng cải thiện”, bạn cần kiểm tra thuyết minh báo cáo tài chính: nợ đã xử lý bằng dự phòng trong năm là bao nhiêu, có bán nợ không, nợ được cơ cấu lại có đáng kể không. Nếu thuyết minh có số liệu nợ đang theo dõi ngoại bảng, hãy nhắc đến.
Một cách tiếp cận cẩn thận là tính thêm một chỉ tiêu “nợ có vấn đề” rộng hơn, gồm nợ xấu nội bảng cộng phần đã xử lý trong kỳ, nếu số liệu cho phép. Nói rõ đây là chỉ tiêu do bạn tự xây dựng, cách tính và hạn chế của nó.
Nguyên nhân nợ xấu: đừng chỉ đổ cho khách hàng
Nguyên nhân từ phía khách hàng. Kinh doanh thua lỗ, dùng vốn sai mục đích, biến động thị trường của ngành hàng. Đây là phần hay được viết nhất.
Nguyên nhân từ phía ngân hàng. Thẩm định chưa kỹ, áp lực chỉ tiêu tăng trưởng, định giá tài sản bảo đảm chưa sát, kiểm tra sau vay hình thức. Phần này khó viết hơn vì nhạy cảm, nhưng là phần có giá trị nhất.
Nguyên nhân khách quan. Thiên tai, dịch bệnh, biến động giá nông sản, thay đổi chính sách. Với chi nhánh ở vùng nông nghiệp, mùa vụ và giá nông sản thường là nhân tố lớn.
Liên kết nguyên nhân với bằng chứng. Mỗi nguyên nhân nên có bằng chứng: tỷ trọng nợ xấu theo ngành hàng, theo sản phẩm, theo năm giải ngân; nhận định của cán bộ tín dụng qua phỏng vấn. Không dựa vào lý thuyết chung để kể nguyên nhân.
Tình huống: chi nhánh ở vùng chuyên canh cà phê
Một sinh viên thực tập ở chi nhánh ngân hàng tại một huyện Tây Nguyên nhận thấy nợ quá hạn tăng mạnh vào một năm giá cà phê xuống thấp, rồi giảm dần khi giá phục hồi. Thay vì kết luận chung “nợ xấu do khách hàng làm ăn thua lỗ”, bài phân tích dư nợ và nợ quá hạn theo tháng giải ngân và theo loại cây trồng, đối chiếu với lịch thu hoạch. Kết quả cho thấy các khoản vay có kỳ hạn trả gốc không khớp mùa thu hoạch có tỷ lệ quá hạn cao hơn rõ rệt.
Từ đó kiến nghị trở nên cụ thể: thiết kế lịch trả nợ theo mùa vụ, tăng tần suất kiểm tra sau vay vào thời điểm trước thu hoạch, theo dõi giá nông sản như một chỉ báo sớm. Đây là kiểu phân tích gắn số liệu với hoạt động thật mà đề tài một chi nhánh làm tốt hơn hẳn đề tài nhiều ngân hàng.
Gợi ý thu hẹp đề tài cho mới hơn
Đề tài nợ xấu chung chung đã quá nhiều. Một số cách thu hẹp:
- Rủi ro tín dụng trong cho vay hộ nông dân trồng một loại cây cụ thể tại một chi nhánh vùng chuyên canh.
- Rủi ro trong cho vay tiêu dùng không có tài sản bảo đảm ở một nhóm ngân hàng.
- Quan hệ giữa tăng trưởng tín dụng nóng và nợ xấu các kỳ sau, với dữ liệu nhiều ngân hàng.
- Hiệu quả của quy trình nhắc nợ sớm với khoản vay nhóm 2 tại một chi nhánh.
Đề tài càng cụ thể, chỉ tiêu càng dễ chọn và kiến nghị càng có địa chỉ.
Tự rà phần phân tích rủi ro tín dụng
Trước khi gửi người hướng dẫn, kiểm tra:
- Mọi chỉ tiêu đều ghi công thức, kỳ, đơn vị và nguồn.
- Tiêu chí phân loại nợ dẫn đúng văn bản có hiệu lực ở kỳ số liệu, không dẫn theo trí nhớ.
- Mỗi nhận xét về nợ xấu giảm hay tăng đã xét đến xử lý nợ, bán nợ, cơ cấu lại và tăng trưởng dư nợ.
- Nguyên nhân có bằng chứng số liệu hoặc phỏng vấn, có cả nguyên nhân từ phía ngân hàng.
- Kiến nghị nằm trong tầm của đơn vị nghiên cứu.
Bước thứ ba là bước hay bị bỏ nhất và cũng là câu hỏi phản biện hay gặp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nợ xấu gồm những nhóm nợ nào?
Theo quy định phân loại nợ của Ngân hàng Nhà nước, nợ xấu là các nhóm nợ có mức rủi ro cao nhất trong hệ thống phân loại. Khi viết, dẫn đúng văn bản đang hiệu lực ở kỳ số liệu.
Có nên dùng tỷ lệ nợ xấu làm biến phụ thuộc duy nhất?
Có thể, nhưng nên có thêm chỉ tiêu như chi phí dự phòng trên dư nợ để kiểm tra độ vững, vì tỷ lệ nợ xấu chịu tác động mạnh của xử lý nợ.
Chi nhánh không cho số liệu nợ xấu thì làm đề tài thế nào?
Chuyển trọng tâm sang đánh giá quy trình quản lý rủi ro bằng quan sát và phỏng vấn, kết hợp số liệu công bố của toàn ngân hàng làm bối cảnh.
Đề tài nợ xấu có cần biến vĩ mô không?
Với đề tài nhiều ngân hàng nhiều năm, biến vĩ mô như tăng trưởng kinh tế, lạm phát thường được đưa vào. Với đề tài một chi nhánh thì chỉ nhắc như bối cảnh.
Số liệu nợ ngoại bảng tìm ở đâu?
Thường trong thuyết minh báo cáo tài chính của ngân hàng. Mức độ chi tiết khác nhau giữa các ngân hàng, nên kiểm tra sớm trước khi chọn chỉ tiêu.
Kiến nghị cho Ngân hàng Nhà nước có phù hợp với đề tài một chi nhánh không?
Ít phù hợp. Kiến nghị nên nhắm vào chi nhánh và ngân hàng chủ quản, phần kiến nghị vĩ mô nếu có chỉ nên ngắn và có căn cứ.