Đề tài giáo dục mầm non: quan sát trẻ và đề xuất biện pháp

Đề tài mầm non nên dựa trên quan sát có hệ thống: phiếu quan sát theo biểu hiện cụ thể, nhật ký lớp ghi đều đặn, rồi đề xuất biện pháp phát triển cho trẻ và mô tả sự tiến bộ bằng lời. Không chấm điểm, không xếp hạng trẻ, và phải xin phép nhà trường, gia đình trước khi chụp ảnh.

Trẻ mầm non không trả lời được phiếu hỏi, cũng không làm bài kiểm tra như học sinh phổ thông. Dữ liệu chính của bạn vì thế là những gì quan sát được trong giờ chơi, giờ học, giờ ăn, giờ ngủ. Sinh viên và học viên ngành mầm non hay gặp hai cực: hoặc ghi chép cảm tính kiểu “trẻ hứng thú, tích cực”, hoặc mượn thang điểm của bậc phổ thông áp lên trẻ. Cả hai đều làm luận văn yếu đi.

Chọn mảng đề tài theo lĩnh vực phát triển

Chương trình giáo dục mầm non hiện hành của Bộ GD&ĐT chia mục tiêu theo các lĩnh vực phát triển. Hãy tra bản chính thức mới nhất để dẫn đúng tên lĩnh vực và yêu cầu theo độ tuổi; bảng dưới chỉ gợi ý hướng đề tài.

Chọn một lĩnh vực, một độ tuổi, một loại hoạt động. Đề tài “phát triển toàn diện cho trẻ mẫu giáo” không quan sát được.

Thiết kế phiếu quan sát dùng được

Từ mục tiêu tới biểu hiện

Bắt đầu từ yêu cầu cần đạt theo độ tuổi trong chương trình, rồi viết thành biểu hiện nhìn thấy hoặc nghe thấy. “Trẻ có khả năng giao tiếp” là mục tiêu; “trẻ chủ động hỏi bạn để mượn đồ chơi” là biểu hiện. Mỗi phiếu chỉ nên có năm đến tám biểu hiện, nhiều hơn thì người quan sát không ghi kịp trong giờ chơi.

Mức độ mô tả bằng lời

Thay cho điểm số, dùng các mức mô tả như: chưa thể hiện, thể hiện khi có cô gợi ý, tự thể hiện, thể hiện thường xuyên và giúp được bạn. Mỗi mức có một câu ví dụ để hai người quan sát hiểu giống nhau. Khi tổng hợp, bạn đếm số trẻ ở mỗi mức, không cộng thành điểm trung bình cho từng trẻ.

Ghi kèm bối cảnh

Cột ghi chú cho biết trẻ đang ở hoạt động nào, chơi với ai, có sự kiện gì trước đó. Một trẻ không nói trong giờ học có thể chỉ vì hôm đó mệt. Thiếu bối cảnh, bạn dễ kết luận sai về trẻ.

Nhật ký lớp: ghi gì mỗi ngày?

Ghi ngắn, ghi đều. Mỗi ngày vài dòng sau giờ đón trả trẻ: hoạt động đã tổ chức theo biện pháp, điều bất ngờ, câu nói đáng nhớ của trẻ (ghi bằng mã trẻ), điều sẽ điều chỉnh ngày mai.

Tách sự việc với nhận định. Ghi “trẻ M3 tự đi lấy khăn lau khi làm đổ nước” trước, rồi mới viết nhận định “có tiến bộ về tự phục vụ”. Hội đồng cần thấy dữ kiện làm nền cho nhận định.

Dùng để giải thích số liệu. Khi tổng hợp phiếu quan sát thấy một nhóm trẻ không thay đổi, nhật ký thường cho biết vì sao: trẻ nghỉ ốm nhiều buổi, hoạt động bị cắt ngắn vì lịch của trường.

Đề xuất biện pháp và mô tả tiến bộ của trẻ

Cấu trúc một biện pháp

Mỗi biện pháp gồm mục đích, nội dung, cách tiến hành theo từng bước, điều kiện thực hiện (đồ dùng, không gian, sự phối hợp của phụ huynh). Ví dụ biện pháp “góc kể chuyện theo tranh” ghi rõ bộ tranh nào, cô đặt câu hỏi gợi mở ra sao, bao lâu một lần, làm gì với trẻ còn rụt rè.

Mô tả tiến bộ, không chấm điểm

Phần kết quả so sánh số trẻ ở từng mức trước và sau khi áp dụng biện pháp, kèm vài mô tả trường hợp bằng mã trẻ. Viết “ở lần quan sát cuối, phần lớn trẻ đã tự kể lại câu chuyện theo trình tự khi có tranh gợi ý” thay vì “trẻ đạt điểm trung bình 7,5”. Không lập bảng xếp hạng trẻ, không nêu trẻ nào kém nhất lớp.

Nói rõ ảnh hưởng của sự trưởng thành tự nhiên

Trẻ mầm non phát triển nhanh theo tháng tuổi. Tiến bộ sau hai tháng có phần do biện pháp, có phần do trẻ lớn lên. Ghi nhận điều này trong phần giới hạn; nếu có điều kiện, so với một lớp cùng độ tuổi không áp dụng biện pháp để thấy khác biệt.

Lịch quan sát theo đợt: bao lâu, mấy lần?

Một thiết kế quan sát dễ bảo vệ thường chia thành ba đợt rõ ràng. Độ dài mỗi đợt tuỳ lịch của trường mầm non và yêu cầu của trường đào tạo.

1. Đợt đầu: quan sát nền trước khi áp dụng biện pháp, ít nhất vài buổi ở nhiều thời điểm trong ngày để thấy trẻ ở các hoạt động khác nhau.
2. Giữa chừng: tiếp tục ghi phiếu theo lịch cố định, ví dụ mỗi tuần hai buổi vào cùng loại hoạt động, để thấy diễn biến chứ không chỉ điểm đầu và điểm cuối.
3. Đợt cuối: quan sát lại bằng đúng phiếu ban đầu, cùng người quan sát nếu được, cùng loại hoạt động.
4. Sau mỗi buổi: nhập phiếu vào bảng tính ngay trong ngày, mỗi dòng một trẻ, mỗi cột một biểu hiện, kèm ngày và loại hoạt động.
5. Cuối mỗi tuần: đọc lại nhật ký, ghi những điều chỉnh biện pháp đã làm và lý do.

Trẻ nghỉ học nhiều buổi sẽ có dữ liệu thiếu. Đừng điền đoán; ghi rõ số trẻ có đủ dữ liệu ở cả đợt đầu và đợt cuối, và chỉ so sánh trên nhóm đó.

Chụp ảnh, quay phim trẻ: xin phép và giới hạn

Xin phép hai lớp. Ban giám hiệu đồng ý cho ghi hình trong lớp, gia đình đồng ý cho con xuất hiện trong ảnh dùng cho luận văn. Trẻ nào gia đình không đồng ý thì không chụp, hoặc chụp sao cho không thấy trẻ.

Chụp hoạt động, không chụp mặt. Ảnh minh hoạ trong luận văn nên tập trung vào bàn tay đang làm, sản phẩm, cách bố trí góc chơi. Che hoặc làm mờ khuôn mặt nếu buộc phải có.

Không đăng lên mạng xã hội. Ảnh thu cho nghiên cứu chỉ dùng cho nghiên cứu, không đăng lên trang cá nhân hay nhóm phụ huynh, kể cả khi ảnh đẹp.

Lỗi hay gặp ở đề tài mầm non

Rà lại bản thảo của bạn theo những điểm sau.

• Biểu hiện trong phiếu quan sát quá chung, hai người quan sát cho kết quả khác nhau.
• Đổi mức mô tả thành điểm rồi tính điểm trung bình cho từng trẻ.
• Biện pháp chỉ là danh sách hoạt động, thiếu cách tiến hành và điều kiện.
• Ảnh minh hoạ thấy rõ mặt trẻ mà không có sự đồng ý của gia đình.
• Kết luận biện pháp hiệu quả mà không nhắc tới sự trưởng thành tự nhiên của trẻ.

Câu hỏi thường gặp