Phương pháp nghiên cứu luận văn luật: so sánh luật, phân tích quy phạm

Luận văn luật thường dùng phương pháp phân tích quy phạm làm nền, kết hợp so sánh luật, phương pháp lịch sử, phân tích bản án, và khi câu hỏi cần thì thêm khảo sát hoặc phỏng vấn người hành nghề. Điều hội đồng cần là bạn nói rõ dùng phương pháp nào, ở chương nào, để trả lời câu hỏi nào.

Phần phương pháp trong mở đầu của nhiều luận văn luật chỉ là một đoạn liệt kê quen thuộc: “phương pháp duy vật biện chứng, phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê”. Đoạn này đúng nhưng không nói được gì. Một phần phương pháp tốt cho người đọc biết bạn thực sự đã làm gì với văn bản, bản án và dữ liệu.

Các phương pháp đặc thù và khi nào dùng

Bảng gợi ý các phương pháp thường gặp trong nghiên cứu luật và cách gắn chúng vào chương.

Phân tích quy phạm: phương pháp nền của luận văn luật

Làm cụ thể là gì

Đọc từng quy định để xác định giả định (áp dụng khi nào, cho ai), quy định (được làm, phải làm, không được làm gì), chế tài (hậu quả nếu vi phạm). Đặt quy định cạnh các quy định liên quan trong cùng văn bản và văn bản khác để kiểm tra tính thống nhất. Giải thích các thuật ngữ, đặc biệt những từ có nhiều cách hiểu như “hợp lý”, “kịp thời”, “thiệt hại thực tế”.

Viết thế nào trong luận văn

Thay vì ghi chung “phương pháp phân tích”, viết: luận văn phân tích các quy định về một chế định trong văn bản nào, đối chiếu với văn bản nào, nhằm chỉ ra điểm chưa rõ và chưa thống nhất; phương pháp này dùng chủ yếu ở chương hai.

So sánh luật: cần nguồn gốc gì?

Dùng nguồn gốc hoặc bản dịch đáng tin

So sánh với pháp luật nước ngoài chỉ có giá trị khi bạn dựa vào văn bản gốc (bằng ngôn ngữ gốc hoặc bản dịch chính thức), sách chuyên khảo, bài tạp chí có uy tín. Dẫn quy định nước ngoài qua một bài báo phổ thông hay qua luận văn khác mà không kiểm lại là rủi ro lớn: quy định có thể đã đổi, hoặc đã bị hiểu sai.

Chọn nước để so sánh có lý do

Giải thích vì sao chọn hệ thống đó: cùng truyền thống pháp luật, đã có kinh nghiệm xử lý vấn đề tương tự, hoặc là nguồn tham khảo khi soạn thảo luật Việt Nam. Đừng so sánh với nhiều nước chỉ để luận văn trông rộng.

So sánh có tiêu chí

So sánh theo cùng một bộ tiêu chí (phạm vi, điều kiện, thủ tục, chế tài) và đặt trong bối cảnh: một quy định hay ở nước khác có thể không vận hành được ở Việt Nam do khác biệt về tổ chức tòa án, thủ tục, hạ tầng. Kết luận so sánh nên là bài học có điều kiện, không phải đề xuất sao chép.

Phương pháp lịch sử: không phải để kể chuyện

Dùng để giải thích, không để liệt kê

Nhiều luận văn có mục “lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật về…” kể lần lượt các văn bản từ nhiều thập niên trước. Phần này chỉ có giá trị khi nó giải thích được vì sao quy định hiện nay như vậy: quy định cũ gặp vướng mắc gì, lần sửa đổi nhằm giải quyết điều gì, và còn điều gì chưa được giải quyết.

Tập trung vào lần thay đổi gần nhất

Với khoá luận và phần lớn luận văn thạc sĩ, so sánh quy định hiện hành với quy định ngay trước đó thường đủ và hữu ích hơn một bản lược sử dài. Ví dụ đề tài về hợp đồng lao động cần cho thấy Bộ luật Lao động 2019 khác bộ luật trước ở những điểm nào liên quan tới đề tài, không cần trình bày mọi văn bản về lao động từ trước tới nay.

Khi nào cần khảo sát, phỏng vấn người hành nghề?

Khi văn bản và bản án không trả lời được câu hỏi

Ví dụ đề tài về thủ tục công chứng, đăng ký biện pháp bảo đảm, giải quyết khiếu nại hành chính: nhiều vướng mắc nằm ở khâu thực hiện hằng ngày và không đi tới tòa án. Phỏng vấn công chứng viên, chuyên viên, luật sư cho thấy những vướng mắc này.

Thiết kế gọn và trung thực

Chọn người có kinh nghiệm trực tiếp với vấn đề, chuẩn bị bộ câu hỏi bán cấu trúc, ghi rõ số người, vị trí nghề nghiệp, thời gian. Không nêu tên người trả lời nếu chưa có sự đồng ý; không trích những thông tin về vụ việc cụ thể mà họ có nghĩa vụ giữ bí mật.

Đừng biến phỏng vấn thành trang trí

Ý kiến phỏng vấn phải được dùng để chứng minh hoặc phản bác một nhận định ở chương ba. Nếu bạn chỉ trích một câu khen quy định “phù hợp thực tiễn”, phần phỏng vấn không đóng góp gì.

Mô tả phương pháp trong phần mở đầu

Một đoạn phương pháp tốt thường có ba lớp. Lớp thứ nhất là cách tiếp cận chung, có thể nêu ngắn phương pháp luận. Lớp thứ hai là từng phương pháp cụ thể gắn với chương: chương một dùng phương pháp lịch sử và so sánh để làm gì, chương hai dùng phân tích quy phạm để làm gì, chương ba dùng phân tích bản án, phỏng vấn để làm gì. Lớp thứ ba là nguồn tư liệu: văn bản nào, bao nhiêu bản án được chọn theo tiêu chí gì, phỏng vấn ai.

Phần giới hạn phương pháp cũng nên có: bản án khảo sát chỉ là phần được công bố; số người phỏng vấn ít nên chỉ mang tính minh họa; tài liệu nước ngoài dựa vào bản dịch. Nói ra giới hạn không làm luận văn yếu đi, mà cho thấy bạn hiểu mình đã làm gì.

Lỗi hay gặp ở phần phương pháp

Những lỗi này làm phản biện nhận xét phần phương pháp “chung chung”:

• Liệt kê tám, mười phương pháp nhưng luận văn chỉ thực sự dùng hai, ba.
• Ghi có phương pháp thống kê nhưng không có bảng số liệu nào.
• Ghi có so sánh luật nhưng chỉ có một đoạn ngắn nhắc tới pháp luật nước ngoài, không có nguồn.
• Ghi có khảo sát nhưng không mô tả mẫu, câu hỏi, thời gian.

Việc không cần làm: thêm phương pháp định lượng phức tạp vào một đề tài phân tích quy phạm chỉ để luận văn trông “khoa học hơn”. Phương pháp phải phục vụ câu hỏi.

Câu hỏi thường gặp