Luận văn điều dưỡng, dược thu thông tin, mẫu từ người bệnh, người tình nguyện hay dùng hồ sơ bệnh án thường phải được hội đồng đạo đức trong nghiên cứu y sinh học xét duyệt trước khi bắt đầu. Bạn cần đề cương hoàn chỉnh, phiếu thông tin và phiếu đồng ý, công cụ thu thập, và tính trước thời gian xét theo quy định của cơ sở.
Nhiều học viên coi xét duyệt đạo đức là thủ tục giấy tờ, để đến sát ngày thu thập mới nộp, rồi phải lùi cả kế hoạch vì hồ sơ bị yêu cầu sửa. Thật ra hội đồng đạo đức là lớp bảo vệ cho người bệnh, và cũng bảo vệ chính bạn: một nghiên cứu đã được chấp thuận cho thấy bạn đã cân nhắc rủi ro một cách nghiêm túc. Phần dưới hướng dẫn cách chuẩn bị để hồ sơ đi qua thuận lợi.
Đề tài nào cần hội đồng đạo đức xét?
Quyết định cuối cùng thuộc về hội đồng của cơ sở bạn nghiên cứu, nhưng bảng dưới cho thấy các trường hợp thường gặp. Khi phân vân, hãy hỏi thư ký hội đồng thay vì tự kết luận là “không cần”.
| Loại đề tài | Thường cần xét? | Điểm hội đồng quan tâm |
|---|---|---|
| Can thiệp trên người bệnh (chương trình giáo dục sức khoẻ, quy trình chăm sóc mới, so sánh thuốc) | Có, thường xét đầy đủ | Rủi ro, lợi ích, nhóm chứng có bị thiệt không |
| Khảo sát, phỏng vấn người bệnh, người nhà | Có | Sự đồng ý, câu hỏi nhạy cảm, bảo mật |
| Hồi cứu hồ sơ bệnh án | Thường có; một số cơ sở có hình thức xét rút gọn | Bỏ định danh, quyền truy cập dữ liệu |
| Lấy mẫu sinh học (máu, nước tiểu) | Có | Thể tích mẫu, lưu trữ và huỷ mẫu, dùng cho mục đích khác |
| Khảo sát nhân viên y tế về công việc | Thường có, mức độ tuỳ cơ sở | Tự nguyện, không ảnh hưởng đánh giá công việc |
| Nghiên cứu tại phòng thí nghiệm không dùng mẫu người hoặc động vật | Thường không cần hội đồng đạo đức y sinh học | Kiểm tra quy định riêng về an toàn sinh học nếu có |
Hồ sơ cần chuẩn bị những gì?
Danh mục hồ sơ cụ thể do từng hội đồng quy định, thường có biểu mẫu riêng. Nhìn chung, hồ sơ xoay quanh các thành phần sau.
Đề cương nghiên cứu hoàn chỉnh
Đề cương phải là bản đã được người hướng dẫn và bộ môn thông qua, có phần riêng về đạo đức nghiên cứu: rủi ro có thể xảy ra cho người tham gia, cách giảm thiểu, cách bảo mật thông tin, cách xử lý khi có sự cố. Viết phần này cụ thể theo đề tài, không chép đoạn mẫu chung chung.
Phiếu thông tin và phiếu đồng ý
Đây là tài liệu hội đồng đọc kỹ nhất, sẽ bàn riêng ở mục sau.
Công cụ thu thập số liệu
Bộ câu hỏi, phiếu thu thập thông tin từ hồ sơ, hướng dẫn phỏng vấn. Hội đồng xem câu hỏi có gây khó chịu, có thu thông tin định danh không cần thiết hay không.
Tài liệu khác
Lý lịch khoa học của nghiên cứu viên, văn bản đồng ý của cơ sở nơi thu thập số liệu, cam kết của nghiên cứu viên, tài liệu dùng cho can thiệp nếu có. Kiểm tra danh mục của hội đồng nơi bạn nộp để không thiếu thứ gì.
Phiếu đồng ý của người bệnh: viết thế nào cho người bệnh hiểu?
Phiếu thông tin phải viết bằng ngôn ngữ người bệnh đọc hiểu, không phải ngôn ngữ của đề cương. Câu ngắn, tránh thuật ngữ chuyên môn hoặc giải thích ngay, nêu rõ: nghiên cứu về điều gì, vì sao họ được mời, họ sẽ phải làm gì và mất bao lâu, rủi ro và bất tiện có thể gặp, lợi ích (kể cả khi không có lợi ích trực tiếp), thông tin của họ được bảo mật ra sao, quyền từ chối và rút lui bất cứ lúc nào mà không ảnh hưởng tới việc điều trị, người liên hệ khi có thắc mắc.
Hãy thử đọc phiếu cho một người không làm trong ngành y nghe. Nếu họ không kể lại được nghiên cứu sẽ làm gì với mình, phiếu cần viết lại. Một học viên điều dưỡng viết phiếu cho nghiên cứu về tuân thủ dùng thuốc ở người cao tuổi, dùng cỡ chữ lớn, giải thích bằng ví dụ, và đọc phiếu cho người bệnh nghe thay vì chỉ đưa phiếu để ký. Hội đồng đánh giá cao chi tiết này vì nó cho thấy sự đồng ý là thật.
Với người bệnh không tự quyết định được (bất tỉnh, rối loạn nhận thức, trẻ em), cần đồng ý của người đại diện hợp pháp và quy trình riêng mà hội đồng sẽ xem rất kỹ.
Vai trò kép: điều dưỡng, dược sĩ nghiên cứu chính người bệnh mình chăm sóc
Người bệnh khó từ chối người đang chăm sóc mình. Họ có thể lo rằng từ chối sẽ ảnh hưởng tới việc chăm sóc. Hội đồng thường hỏi bạn giảm áp lực này thế nào, ví dụ nhờ đồng nghiệp không trực tiếp chăm sóc người bệnh đó đi mời và giải thích.
Tách thời gian nghiên cứu khỏi thời gian chăm sóc. Không thu thập số liệu trong lúc đang làm thủ thuật, phát thuốc. Người bệnh cần biết khi nào bạn đang hỏi với tư cách người nghiên cứu.
Thông tin từ công việc không tự động thành dữ liệu nghiên cứu. Những gì bạn biết về người bệnh qua công việc chỉ được dùng cho nghiên cứu khi nằm trong phạm vi đã được đồng ý và hội đồng chấp thuận.
Xếp lịch xét duyệt vào kế hoạch luận văn
Thời gian xét duyệt tuỳ quy định và lịch họp của từng hội đồng. Hãy hỏi thư ký hội đồng ngay khi đề cương đã ổn định, rồi lập lịch ngược từ ngày định bắt đầu thu thập.
- Hỏi lịch họp, hạn nộp hồ sơ, biểu mẫu của hội đồng nơi bạn nộp.
- Hoàn thiện đề cương và công cụ, xin ý kiến người hướng dẫn về phần đạo đức.
- Nộp hồ sơ, giữ bản sao và biên nhận.
- Nhận ý kiến, sửa theo yêu cầu, giải trình từng điểm bằng văn bản.
- Chỉ bắt đầu tuyển người tham gia sau khi có văn bản chấp thuận.
- Nếu trong quá trình nghiên cứu cần thay đổi đề cương, công cụ, hỏi hội đồng về thủ tục sửa đổi trước khi áp dụng.
Đừng thu thập “thử” trước khi được chấp thuận rồi định đưa vào kết quả. Số liệu thu khi chưa có chấp thuận có thể không được phép sử dụng, và việc này có thể ảnh hưởng tới cả luận văn.
Ý kiến của hội đồng: đọc và giải trình thế nào?
Hồ sơ lần đầu được yêu cầu sửa là chuyện bình thường. Ý kiến thường xoay quanh phiếu đồng ý chưa rõ, câu hỏi nhạy cảm chưa có phương án hỗ trợ, thông tin định danh thu thừa, cỡ mẫu hoặc tiêu chuẩn chọn chưa hợp lý. Hãy lập bảng giải trình gồm ba cột: ý kiến của hội đồng, nội dung đã sửa, vị trí sửa trong hồ sơ. Với ý kiến bạn chưa đồng ý, giải thích lý do bằng lập luận và tài liệu, lịch sự và cụ thể.
Bàn với người hướng dẫn trước khi nộp lại. Một bản giải trình rõ ràng thường giúp lần xét sau nhanh hơn, và bảng giải trình này cũng là tài liệu tốt để bạn viết mục đạo đức nghiên cứu trong luận văn.
Lỗi hay gặp khi xin xét duyệt đạo đức
- Phiếu đồng ý chép từ mẫu của nghiên cứu khác, nội dung không khớp đề tài.
- Phiếu dùng thuật ngữ chuyên môn dày đặc, người bệnh không hiểu.
- Thu thông tin định danh (họ tên đầy đủ, số điện thoại, địa chỉ) không cần cho phân tích.
- Phần đạo đức trong đề cương chỉ có một câu “nghiên cứu tuân thủ các nguyên tắc đạo đức”.
- Bắt đầu thu thập trước khi có văn bản chấp thuận.
- Thay đổi bộ câu hỏi sau khi được duyệt mà không báo hội đồng.
Nguyên tắc nền tảng của đạo đức nghiên cứu y học quốc tế được nêu trong Tuyên bố Helsinki của Hiệp hội Y khoa Thế giới. Đọc văn bản này một lần giúp bạn hiểu vì sao hội đồng hỏi những câu họ hỏi, thay vì coi đó là thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Nghiên cứu chỉ phát phiếu khảo sát có cần hội đồng đạo đức không?
Thường có, vì vẫn thu thập thông tin từ con người. Mức độ xét duyệt có thể đơn giản hơn tuỳ quy định của cơ sở; hãy hỏi thư ký hội đồng thay vì tự kết luận.
Thời gian xét duyệt đạo đức mất bao lâu?
Tuỳ lịch họp và quy định của từng hội đồng, cộng thêm thời gian bạn sửa hồ sơ theo ý kiến. Hãy hỏi lịch cụ thể sớm và dự phòng thời gian trong kế hoạch.
Người bệnh không biết chữ thì xin đồng ý thế nào?
Đọc và giải thích phiếu cho họ, có người làm chứng độc lập, ghi nhận đồng ý theo cách hội đồng chấp thuận như điểm chỉ hoặc chữ ký người làm chứng.
Đã được chấp thuận rồi có được sửa bộ câu hỏi không?
Được, nhưng phải báo hội đồng và làm thủ tục sửa đổi theo quy định trước khi dùng bản mới. Thay đổi tự ý có thể làm số liệu không được sử dụng.
Nghiên cứu tại bệnh viện khác nơi học thì nộp hội đồng nào?
Tuỳ quy định của trường và bệnh viện. Có nơi yêu cầu chấp thuận của cả hai. Hỏi cả phòng đào tạo của trường và phòng nghiên cứu khoa học của bệnh viện.