LuanVan.vnLuận Văn
Gửi thư
Luận văn xã hội, ngôn ngữ, y dược

Luận văn văn học, lịch sử, Việt Nam học: dùng tư liệu gốc

Phân biệt tư liệu gốc và tư liệu thứ cấp, tìm tư liệu ở lưu trữ, thư viện, kho văn bản đã số hoá, ghi đúng văn bản và bản in đã dùng. Hướng dẫn cho luận văn văn học, lịch sử, Việt Nam học.

Luận văn văn học, lịch sử, Việt Nam học: dùng tư liệu gốc

Tư liệu gốc là nguồn sinh ra cùng thời với sự kiện hoặc là văn bản tác phẩm được nghiên cứu; tư liệu thứ cấp là công trình của người khác viết về chúng. Luận văn văn học, lịch sử, Việt Nam học cần dựa chủ yếu vào tư liệu gốc, ghi rõ đã đọc bản nào, ở đâu, và chỉ dùng tư liệu thứ cấp để đối thoại.

Học viên các ngành này hay gặp tình huống: đọc một sự kiện trong sách chuyên khảo rồi trích như thể đã tận mắt đọc văn bản gốc, hoặc phân tích một bài thơ theo một bản chép trên mạng có chữ sai. Hội đồng ngành nhân văn đọc rất kỹ nguồn, và một trích dẫn sai văn bản có thể kéo cả lập luận đổ theo. Phần dưới hướng dẫn cách tìm, đọc và ghi tư liệu cho đúng.

Tư liệu gốc và tư liệu thứ cấp khác nhau thế nào?

Ranh giới phụ thuộc vào câu hỏi nghiên cứu: cùng một cuốn sách có thể là tư liệu gốc trong đề tài này và tư liệu thứ cấp trong đề tài khác.

NgànhTư liệu gốc thường gặpTư liệu thứ cấp thường gặp
Lịch sửVăn bản hành chính, châu bản, địa bạ, báo chí đương thời, hồi ký, thư từ, ảnh tư liệuSách chuyên khảo, bài nghiên cứu, giáo trình
Văn họcVăn bản tác phẩm (bản in đầu, bản thảo, các lần tái bản), thư từ, nhật ký nhà vănPhê bình, nghiên cứu, tiểu sử
Việt Nam học, văn hoáVăn bia, hương ước, gia phả, lời kể của người trong cuộc, tư liệu điền dãCông trình tổng hợp về làng xã, lễ hội, phong tục
Lịch sử tư tưởngTrước tác của nhân vật, văn bản Hán Nôm và bản dịch có chú giảiBình luận, nghiên cứu về tư tưởng đó

Tìm tư liệu gốc ở đâu?

Lưu trữ nhà nước

Hệ thống các Trung tâm Lưu trữ quốc gia và lưu trữ cấp tỉnh giữ tài liệu của các cơ quan qua nhiều thời kỳ. Trước khi đến, hãy tìm hiểu thủ tục đọc tài liệu, giấy giới thiệu cần có, công cụ tra cứu (mục lục hồ sơ) và quy định sao chụp. Chuẩn bị danh sách hồ sơ cần đọc từ trước giúp bạn dùng thời gian ở phòng đọc hiệu quả hơn.

Thư viện lớn và viện chuyên ngành

Thư viện Quốc gia Việt Nam, thư viện các trường đại học lớn, thư viện của các viện nghiên cứu như Viện Nghiên cứu Hán Nôm giữ sách báo cũ, văn bản Hán Nôm, luận án. Hỏi cán bộ thư viện: họ thường biết những kho tư liệu mà công cụ tìm kiếm không cho thấy.

Tư liệu đã số hoá

Nhiều thư viện, lưu trữ trong và ngoài nước đã số hoá sách báo cũ, văn bản Hán Nôm, bản đồ. Bản số hoá rất tiện, nhưng bạn vẫn phải ghi đó là bản số hoá của cơ quan nào, mã tài liệu nào, và kiểm tra chất lượng ảnh trước khi đọc những chỗ mờ.

Tư liệu điền dã

Văn bia, hương ước, gia phả, lời kể ở địa phương cần được ghi chép cẩn thận: chụp ảnh nguyên trạng, ghi địa điểm, người cung cấp, ngày. Xin phép gia đình, dòng họ hay ban quản lý di tích trước khi chụp và công bố.

Ghi đúng văn bản và bản in đã dùng

Với ngành văn học và văn bản học, bản nào bạn đọc quan trọng không kém nội dung bạn phân tích.

Ghi đủ thông tin bản in. Nhà xuất bản, năm, lần tái bản, người biên soạn hoặc giới thiệu, trang. Các lần in khác nhau có thể sửa chữ, thêm bớt, đổi tên bài.

Chọn bản đáng tin và nói lý do. Nếu có bản in đầu, bản có khảo đính hoặc toàn tập có uy tín, ưu tiên những bản đó và giải thích vì sao. Khi các bản khác nhau ở chỗ ảnh hưởng tới phân tích, ghi chú dị bản.

Văn bản dịch phải ghi người dịch. Với văn bản Hán Nôm hay tác phẩm nước ngoài, ghi rõ bạn dùng bản dịch của ai, và nếu tự dịch thì nói rõ là tự dịch, kèm nguyên văn ở chú thích hoặc phụ lục.

Không trích theo bản chép trên mạng. Bản chép không rõ nguồn hay có lỗi chính tả, lỗi chữ, thiếu câu. Dùng để tra cứu nhanh thì được, nhưng trích dẫn phải theo bản in hoặc bản số hoá có nguồn rõ ràng.

Trích dẫn qua người khác: khi nào được, viết thế nào?

Có những tư liệu bạn không thể tiếp cận: tài liệu ở lưu trữ nước ngoài, bản thảo đã thất lạc. Khi đó bạn có thể dẫn qua công trình đã trích, nhưng phải ghi rõ là dẫn lại, theo kiểu “dẫn theo” trong quy định trích dẫn của trường bạn. Đừng ghi nguồn gốc như thể bạn đã đọc trực tiếp.

Một học viên viết về báo chí đầu thế kỷ hai mươi trích một đoạn báo, ghi nguồn tờ báo và số báo, nhưng thực ra lấy từ một cuốn sách nghiên cứu. Khi phản biện mang bản số hoá của tờ báo đó tới, đoạn trích có vài chữ khác vì cuốn sách đã sửa chính tả theo lối hiện đại. Lỗi không lớn về nội dung, nhưng làm hội đồng nghi ngờ mọi trích dẫn khác. Nếu đã dẫn lại, hãy nói là dẫn lại; nếu có thể tìm bản gốc, hãy tìm.

Ghi chép ở phòng đọc thế nào để khỏi quay lại?

Phòng đọc lưu trữ thường giới hạn số hồ sơ mỗi ngày và có quy định chặt về chụp ảnh, sao chép. Mỗi lần đọc, hãy ghi ngay mã phông, mã hồ sơ, số tờ cho từng đoạn bạn chép hoặc tóm tắt. Phân biệt rõ trong sổ ghi đâu là nguyên văn, đâu là bạn tóm tắt, đâu là nhận xét của bạn, bằng ký hiệu cố định. Sau vài tháng, bạn sẽ không còn nhớ câu nào là của văn bản, câu nào là của mình, và đó là cách đạo văn vô tình xảy ra.

Với văn bản viết tay khó đọc, ghi lại chỗ chưa chắc chắn bằng dấu hỏi trong ngoặc vuông, đừng đoán rồi chép như chữ thật. Khi viết luận văn, những chỗ còn nghi ngờ được nêu rõ là chưa đọc chắc, kèm ảnh chụp nếu nơi lưu giữ cho phép.

Phê phán nguồn: tư liệu gốc cũng có thể sai

Tư liệu gốc không đồng nghĩa với sự thật. Một văn bản hành chính phản ánh góc nhìn của cơ quan ban hành; một hồi ký viết sau nhiều chục năm có thể nhớ sai hoặc tự biện minh; báo chí thời chiến có mục đích tuyên truyền. Với mỗi nguồn quan trọng, hãy hỏi: ai viết, viết cho ai, vào lúc nào, vì mục đích gì, và có nguồn độc lập nào đối chiếu được không.

Phần phê phán nguồn nên xuất hiện trong luận văn, có thể ở chương tổng quan tư liệu hoặc ngay khi lần đầu dùng một nguồn quan trọng. Điều này cho hội đồng thấy bạn đọc tư liệu như một nhà nghiên cứu, không chỉ chép lại.

Bản đồ, ảnh và lưu ý về chủ quyền

Luận văn lịch sử, Việt Nam học hay dùng bản đồ và ảnh tư liệu. Vài nguyên tắc cần giữ:

  • Bản đồ Việt Nam do bạn tự vẽ hoặc chỉnh sửa phải thể hiện đầy đủ chủ quyền quốc gia, gồm quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa.
  • Bản đồ lịch sử trích lại nguyên trạng làm tư liệu thì ghi rõ nguồn, niên đại và chú thích là tư liệu lịch sử; nếu bản đồ đó thể hiện không đúng chủ quyền, nêu rõ trong chú thích.
  • Ảnh tư liệu ghi nguồn, nơi lưu giữ, mã tài liệu nếu có, và xin phép khi quy định của nơi lưu giữ yêu cầu.
  • Ảnh điền dã có người phải được sự đồng ý của người trong ảnh.

Hãy tạo một tệp quản lý tư liệu ngay từ đầu: mã tư liệu, loại, nơi lưu giữ, mã hồ sơ, ngày đọc, ảnh chụp, ghi chú. Đến lúc viết, bạn tra được ngay nguồn của từng đoạn trích, không phải lục lại sổ tay.

Câu hỏi thường gặp

Có được trích từ bản chép tác phẩm trên mạng không?

Chỉ nên dùng để tra nhanh. Trích dẫn trong luận văn phải theo bản in hoặc bản số hoá có nguồn rõ ràng, ghi nhà xuất bản, năm và trang.

Không đọc được bản gốc thì có được dẫn lại không?

Được, nhưng phải ghi rõ là dẫn lại qua công trình nào theo quy định trích dẫn của trường bạn. Không ghi nguồn gốc như thể đã đọc trực tiếp.

Tự dịch văn bản Hán Nôm có cần đưa nguyên văn không?

Nên đưa nguyên văn ở chú thích hoặc phụ lục để người đọc đối chiếu, và ghi rõ đó là bản dịch của bạn. Nếu dùng bản dịch đã công bố, ghi tên người dịch.

Dùng bản đồ cổ trong luận văn cần lưu ý gì?

Ghi nguồn, niên đại, nơi lưu giữ và chú thích đây là tư liệu lịch sử. Bản đồ Việt Nam do bạn tự vẽ phải thể hiện đầy đủ chủ quyền, gồm quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

Tư liệu điền dã ghi chép thế nào để trích dẫn được?

Ghi địa điểm, ngày, người cung cấp, chụp ảnh nguyên trạng, đánh mã cho từng tư liệu. Xin phép gia đình hoặc nơi quản lý trước khi chụp và công bố.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

🧭
Bạn đang ở chặng nào của đường học vị?
Nhập chỗ bạn đang đứng và đích bạn nhắm — công cụ trả về số năm, chi phí và việc phải làm từng chặng.
Xem lộ trình của tôi →
Miễn phí, không cần tài khoản. Xem tất cả công cụ

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
[email protected]