Trước khi dùng một thang đo tâm lý, bạn phải biết ai giữ bản quyền và đã xin phép chưa, bản tiếng Việt đã được thích ứng và kiểm định chưa, rồi kiểm tra lại độ tin cậy trên chính mẫu của mình. Thang đo dùng cho nghiên cứu nhóm, không dùng để chẩn đoán hay gắn nhãn từng người tham gia.
Đề tài tâm lý học, tâm lý giáo dục, công tác xã hội và cả y tế công cộng hay đo trầm cảm, lo âu, căng thẳng, lòng tự trọng, kiệt sức nghề nghiệp, sự gắn kết. Cách nhanh nhất là tải một bản dịch thang đo có sẵn trên mạng và phát cho người tham gia. Cách đó có ba rủi ro: vi phạm bản quyền, dùng một bản dịch chưa được kiểm định, và vô tình làm tổn thương người tham gia khi báo “kết quả” cho họ. Phần dưới giúp bạn tránh cả ba.
Thang đo có bản quyền: kiểm tra và xin phép
Không phải thang đo nào in trong bài báo cũng dùng tự do
Một thang đo được công bố trong bài báo không có nghĩa là ai cũng được dùng. Một số thang đo được tác giả cho dùng tự do cho nghiên cứu phi thương mại; một số thuộc nhà xuất bản và phải mua bản quyền hoặc xin phép; một số yêu cầu đăng ký trước khi dùng hoặc trước khi dịch. Ví dụ, nhóm thang đo Beck về trầm cảm và lo âu thuộc quyền của nhà xuất bản, trong khi một số thang đo khác như PHQ-9 thường được giới thiệu là dùng miễn phí. Luôn kiểm tra điều khoản tại nguồn chính thức của chính thang đo bạn định dùng, vì điều khoản có thể thay đổi.
Xin phép thế nào
Tìm thông tin giấy phép ở bài báo gốc, trang của tác giả hoặc nhà xuất bản. Nếu cần xin phép, viết thư cho tác giả liên hệ hoặc đơn vị giữ quyền, nêu rõ bạn là ai, nghiên cứu gì, mục đích phi thương mại, cỡ mẫu dự kiến, có cần dịch sang tiếng Việt không. Lưu thư trả lời và đưa vào phụ lục hoặc hồ sơ nghiên cứu.
Bản dịch cũng có quyền
Bản tiếng Việt đã được một nhóm nghiên cứu thích ứng và công bố là công sức của họ. Dùng bản đó cần trích dẫn đúng nghiên cứu thích ứng, và nếu nhóm đó yêu cầu xin phép thì phải xin. Không chép bản dịch từ luận văn của người khác mà không ghi nguồn.
Bản tiếng Việt đã được thích ứng chưa?
Một bản dịch chưa đủ để thành một công cụ đo. Bảng dưới phân biệt ba tình huống bạn có thể gặp.
| Tình huống | Có thể dùng thẳng? | Bạn cần làm |
|---|---|---|
| Có bản tiếng Việt đã thích ứng, công bố, kiểm định trên mẫu tương tự mẫu của bạn | Thường được | Trích nghiên cứu thích ứng, kiểm tra lại độ tin cậy trên mẫu của bạn |
| Có bản tiếng Việt nhưng kiểm định trên mẫu khác hẳn (ví dụ người trưởng thành, còn bạn khảo sát học sinh) | Cân nhắc | Thử nghiệm trên nhóm nhỏ, kiểm tra cấu trúc trên mẫu của bạn, thảo luận giới hạn |
| Chưa có bản tiếng Việt, hoặc chỉ có bản dịch trôi nổi | Không | Dịch và thích ứng theo quy trình: dịch xuôi, dịch ngược, hội đồng chuyên gia, thử nghiệm nhận thức, rồi mới khảo sát chính |
Quy trình dịch xuôi – dịch ngược nghĩa là hai người dịch độc lập sang tiếng Việt, gộp bản, rồi một người khác không biết bản gốc dịch ngược sang tiếng Anh để so với bản gốc. Tiếp theo là phỏng vấn nhận thức với vài người thuộc nhóm đích để xem họ hiểu từng câu ra sao. Đây là một phần việc đáng kể; nếu đề tài của bạn phải thích ứng thang đo, hãy tính thời gian cho nó và mô tả đầy đủ trong chương phương pháp.
Chọn thang đo nào cho câu hỏi của bạn?
Bắt đầu từ khái niệm bạn muốn đo, không bắt đầu từ thang đo bạn biết. “Căng thẳng học tập” và “căng thẳng tâm lý chung” là hai khái niệm khác nhau, cần hai loại công cụ khác nhau. Đọc định nghĩa khái niệm trong bài báo gốc của thang đo, xem nó có khớp với định nghĩa trong chương cơ sở lý luận của bạn không.
Sau đó cân nhắc độ dài và đối tượng. Một học viên định khảo sát người lao động ở khu công nghiệp trong giờ nghỉ trưa bằng ba thang đo dài; khảo sát thử cho thấy người tham gia bỏ ngang ở giữa. Nhóm chuyển sang các phiên bản rút gọn đã được kiểm định của chính các thang đo đó, tỷ lệ hoàn thành tăng rõ. Khi so sánh các lựa chọn, ưu tiên thang đo đã có bằng chứng kiểm định trên nhóm dân số gần với mẫu của bạn, và ghi lý do lựa chọn trong chương phương pháp.
Kiểm tra độ tin cậy và cấu trúc trên mẫu của bạn
Một thang đo hoạt động tốt ở nơi khác chưa chắc hoạt động tốt với mẫu của bạn. Phần kiểm tra này thường nằm đầu chương kết quả.
Độ tin cậy nhất quán nội tại. Hệ số alpha của Cronbach (hoặc hệ số omega) cho từng thang đo, từng tiểu thang. Báo cáo cả khi hệ số thấp và bàn về nguyên nhân, đừng bỏ câu hỏi chỉ để hệ số đẹp hơn mà không có lý do nội dung.
Cấu trúc nhân tố. Với thang đo đã có cấu trúc lý thuyết rõ, phân tích nhân tố khẳng định trên mẫu của bạn cho biết cấu trúc đó có giữ được không. Phân tích khám phá phù hợp hơn khi thang đo mới hoặc cấu trúc chưa rõ.
Đảo chiều câu hỏi nghịch. Nhiều thang đo có câu hỏi đảo chiều. Quên đảo chiều trước khi tính điểm là lỗi phổ biến làm hệ số tin cậy thấp bất thường.
Cách tính điểm theo hướng dẫn gốc. Tính điểm tổng, điểm trung bình hay điểm tiểu thang theo đúng tài liệu của thang đo, kể cả cách xử lý câu bỏ trống.
Không dùng thang đo nghiên cứu để chẩn đoán từng người
Thang đo sàng lọc như các thang trầm cảm, lo âu cho biết mức độ triệu chứng tự báo cáo, không phải chẩn đoán. Chẩn đoán cần đánh giá lâm sàng của người có chuyên môn. Trong luận văn, hãy viết “tỷ lệ người tham gia có điểm ở mức gợi ý triệu chứng trầm cảm theo thang đo” thay vì “tỷ lệ sinh viên bị trầm cảm”.
Với người tham gia, không gửi “kết quả” cá nhân kiểu “bạn bị lo âu mức độ nặng”. Một học viên khảo sát sinh viên năm nhất đã định gửi điểm cá nhân qua email để “giúp các bạn biết mình”; người hướng dẫn kịp dừng lại. Thay vào đó, nhóm đưa thông tin về dịch vụ tham vấn của trường cho tất cả người tham gia ở cuối phiếu. Nếu thiết kế có chỉ tiêu cảnh báo nguy cơ (như câu hỏi về ý nghĩ tự hại), hãy bàn với người hướng dẫn và hội đồng đạo đức về quy trình hỗ trợ trước khi khảo sát, và nói rõ quy trình đó trong phiếu thông tin.
Lỗi hay gặp với thang đo
- Dùng bản dịch tải trên mạng, không biết ai dịch, chưa được kiểm định.
- Tự ý bỏ, sửa, thêm câu hỏi vào thang đo chuẩn hoá rồi vẫn gọi tên thang đo gốc.
- Đổi thang trả lời (ví dụ từ bốn mức thành năm mức) mà không nói rõ, rồi so điểm với nghiên cứu khác.
- Không xin phép với thang đo có bản quyền.
- Kết luận về tỷ lệ “bị” rối loạn từ thang đo sàng lọc.
Khi phải điều chỉnh thang đo vì lý do văn hoá hay độ tuổi, hãy nói rõ điều chỉnh gì, vì sao, và hiểu rằng kết quả không còn so sánh trực tiếp được với các nghiên cứu dùng bản gốc.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết thang đo có bản quyền hay không?
Kiểm tra bài báo gốc, trang của tác giả hoặc nhà xuất bản giữ quyền. Nếu không thấy thông tin rõ, viết thư hỏi tác giả liên hệ trước khi dùng.
Có được tự dịch thang đo nước ngoài sang tiếng Việt không?
Được nếu điều khoản của thang đo cho phép, nhưng cần quy trình dịch xuôi, dịch ngược, ý kiến chuyên gia và thử nghiệm trên nhóm nhỏ. Mô tả đầy đủ quy trình này trong luận văn.
Hệ số Cronbach alpha thấp thì có được bỏ câu hỏi không?
Chỉ khi có lý do nội dung như câu hỏi bị hiểu sai trong bối cảnh Việt Nam, và phải báo cáo rõ. Bỏ câu chỉ để hệ số đẹp hơn làm thang đo không còn đo đúng khái niệm gốc.
Có nên báo điểm thang đo cho từng người tham gia không?
Không nên với thang đo sàng lọc dùng trong nghiên cứu. Hãy cung cấp thông tin về dịch vụ hỗ trợ cho mọi người tham gia, và có quy trình riêng nếu phát hiện dấu hiệu nguy cơ.
Dùng bản tiếng Việt trong luận văn của người khác có cần xin phép không?
Cần trích dẫn đúng nguồn và xin phép nếu tác giả bản dịch hoặc thang đo gốc yêu cầu. Kiểm tra bản đó đã được kiểm định đến đâu trước khi dùng.