Đề tài khoá luận luật nên chọn trong chuyên ngành bạn học chắc nhất, thu hẹp về một chế định cụ thể thay vì cả một bộ luật, ưu tiên quy định vừa sửa đổi hoặc đang có tranh luận, và chỉ chốt khi đã kiểm tra được nguồn bản án, tài liệu mà bạn thực sự tiếp cận được.
Sinh viên luật năm cuối hay chọn đề tài theo cảm tính: thấy đề tài nghe hay, hoặc chọn theo bạn bè. Hậu quả thường gặp là đề tài quá rộng, viết mãi không sâu, hoặc tới lúc làm chương thực tiễn mới biết không tìm được bản án nào. Bài này đi qua cách chọn theo từng nhóm chuyên ngành và những phép thử trước khi nộp tên đề tài.
Mỗi chuyên ngành có loại đề tài nào hợp với khoá luận?
Bảng gợi ý hướng thu hẹp. Đây là hướng đi, không phải danh sách đề tài để chép; tên cụ thể bạn tự đặt sau khi đọc quy định và tìm nguồn.
| Chuyên ngành | Hướng thu hẹp hợp với khoá luận | Nguồn thực tiễn thường dùng |
|---|---|---|
| Luật dân sự | Một loại hợp đồng, một căn cứ xác lập quyền, một loại trách nhiệm bồi thường | Bản án dân sự, án lệ liên quan, hồ sơ tư vấn |
| Luật hình sự | Một tội danh hoặc một nhóm tình tiết, một chế định như án treo, tự thú | Bản án hình sự, số liệu xét xử được công bố, cáo trạng đã công khai |
| Luật tố tụng | Một thủ tục cụ thể: hòa giải, đình chỉ, thu thập chứng cứ, phiên tòa rút gọn | Bản án, quyết định, quan sát phiên tòa khi thực tập |
| Luật kinh tế, thương mại | Một loại giao dịch, một thủ tục doanh nghiệp, một chế tài thương mại | Bản án kinh doanh thương mại, phán quyết trọng tài đã được công bố, hồ sơ doanh nghiệp |
| Luật đất đai, lao động, hôn nhân gia đình | Một quyền, một tranh chấp điển hình, một thủ tục hành chính | Bản án, quyết định hành chính, số liệu của cơ quan quản lý |
Vì sao nên chọn một chế định hẹp thay vì cả bộ luật?
Khoá luận không đủ chỗ cho cả một bộ luật
“Pháp luật về hợp đồng theo Bộ luật Dân sự” là đề tài cho cả một cuốn chuyên khảo. Khoá luận chỉ đủ chỗ để phân tích kỹ một vấn đề: chẳng hạn hợp đồng đặt cọc, phạt vi phạm trong hợp đồng mua bán hàng hóa, hay căn cứ hủy bỏ hợp đồng. Đề tài hẹp cho phép bạn bình luận từng quy định, đối chiếu với vài bản án và đưa ra kiến nghị cụ thể.
Hẹp không có nghĩa là nhỏ
Một chế định hẹp vẫn chứa đủ vấn đề: khái niệm, điều kiện áp dụng, hậu quả pháp lý, những điểm quy định chưa rõ, những cách hiểu khác nhau trong xét xử. Hội đồng đánh giá cao khoá luận nói được điều gì đó mới về một vấn đề nhỏ hơn khoá luận nhắc lại điều ai cũng biết về một vấn đề lớn.
Đề tài gắn quy định mới sửa đổi: cơ hội và rủi ro
Cơ hội
Khi một luật mới thay thế luật cũ, như Luật Đất đai 2024 thay Luật Đất đai 2013, hay một bộ luật được sửa đổi, bổ sung, sẽ có nhiều vấn đề để phân tích: điểm mới là gì, giải quyết được bất cập nào của quy định cũ, còn vướng gì khi áp dụng. Đề tài kiểu này ít bị trùng với khoá luận các khóa trước.
Rủi ro
Quy định mới thì chưa có nhiều bản án, văn bản hướng dẫn có thể chưa ban hành đủ, và trong lúc bạn viết có thể còn sửa tiếp. Nếu chọn hướng này, xác định rõ mốc thời điểm khảo sát quy định, dùng bản án áp dụng quy định cũ làm bằng chứng cho bất cập mà quy định mới hướng tới giải quyết, và nói thẳng phần nào còn chưa có thực tiễn.
Kiểm tra nguồn trước khi chốt tên đề tài
Bản án có tìm được không
Trước khi nộp tên đề tài, hãy thử tìm trên Cổng thông tin điện tử công bố bản án, quyết định của Tòa án. Nếu với từ khóa của đề tài, bạn tìm được một số bản án có nội dung liên quan, đề tài khả thi về thực tiễn. Nếu gần như không có, hoặc chỉ có bản án mà phần nhận định quá ngắn, cân nhắc đổi hướng hoặc bổ sung nguồn khác.
Tài liệu lý luận có đủ không
Tìm trong thư viện trường các giáo trình, sách chuyên khảo, bài trên tạp chí chuyên ngành luật về chế định đó. Đọc lướt vài bài để biết các tác giả đang tranh luận điểm nào. Một đề tài không có tranh luận nào thường khó viết phần bình luận.
Số liệu thống kê có công khai không
Đề tài cần số liệu, như số vụ án theo tội danh hay số vụ tranh chấp theo loại, phải kiểm tra nguồn công khai, chẳng hạn báo cáo công tác của ngành tòa án, viện kiểm sát trình Quốc hội. Không có số liệu thì thiết kế đề tài theo hướng phân tích bản án điển hình thay vì thống kê.
Tình huống: thu hẹp từ một đề tài quá rộng
Một sinh viên chuyên ngành luật kinh tế đăng ký “Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng”. Người hướng dẫn yêu cầu thu hẹp. Sinh viên đọc lại Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 và nhận thấy luật mới có những quy định đáng chú ý về giao dịch trên không gian mạng, trong khi tranh chấp mua hàng trực tuyến là chuyện sinh viên gặp hằng ngày.
Đề tài được thu lại thành trách nhiệm của chủ thể kinh doanh trong giao dịch trực tuyến với người tiêu dùng. Sinh viên tìm được một số bản án và quyết định liên quan, đọc thêm bài tạp chí bàn về luật mới, và có thể so sánh quy định cũ với quy định mới. Phần kiến nghị cũng gọn hơn vì chỉ xoay quanh một nhóm quy định.
Bốn phép thử trước khi nộp tên đề tài
Viết được câu hỏi pháp lý không? Ví dụ: quy định hiện hành về điều kiện có hiệu lực của di chúc miệng có đủ rõ để tòa án áp dụng thống nhất không. Không viết được câu hỏi thì đề tài còn là một chủ đề.
Tìm được ít nhất vài bản án liên quan không? Không có bản án thì phần thực tiễn sẽ chỉ là suy đoán.
Đã có bao nhiêu khoá luận, luận văn cùng tên? Tra thư viện trường. Trùng tên không cấm, nhưng bạn phải có góc khác: quy định mới, loại tranh chấp mới, địa bàn xét xử khác.
Người hướng dẫn có chuyên sâu mảng này không? Chọn đề tài trong mảng người hướng dẫn nắm chắc giúp bạn nhận góp ý sát hơn.
Lỗi hay gặp khi chọn đề tài luật
Những lựa chọn sau thường khiến khoá luận bị góp ý nặng ở buổi bảo vệ:
- Tên đề tài là cả một ngành luật hoặc cả một bộ luật.
- Chọn đề tài vì đọc được một khoá luận mẫu hay, định viết theo khung của họ.
- Chọn quy định vừa thông qua nhưng chưa có hiệu lực mà không tính tới việc chưa có thực tiễn áp dụng.
- Đề tài đòi hỏi tiếp cận hồ sơ vụ án không công khai mà bạn không có cách tiếp cận hợp pháp.
Việc không cần làm: đọc hết giáo trình chuyên ngành trước khi chọn đề tài. Đọc kỹ phần chế định bạn quan tâm, tìm thử bản án, rồi chốt. Phần còn lại đọc sau theo nhu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Khoá luận luật nên chọn đề tài dân sự hay hình sự thì dễ hơn?
Không có chuyên ngành nào dễ hơn. Chọn mảng bạn học chắc và quan tâm, rồi thu hẹp về một chế định có nguồn bản án. Đề tài dễ viết là đề tài hẹp và có tài liệu, không phải đề tài thuộc chuyên ngành nào.
Có nên chọn đề tài về luật vừa mới ban hành không?
Có thể, vì ít trùng và có nhiều điểm mới để phân tích. Nhưng cần chấp nhận thực tiễn áp dụng còn ít, nên dùng bản án theo quy định cũ để chỉ ra bất cập và nói rõ mốc thời điểm khảo sát quy định.
Tên đề tài khoá luận luật có cần ghi phạm vi địa bàn không?
Không bắt buộc. Nhiều đề tài luật phân tích quy định chung và thực tiễn xét xử trên cả nước. Ghi địa bàn khi bạn tập trung vào thực tiễn của một tòa án hay một tỉnh cụ thể.
Đề tài trùng với khoá luận khóa trước có bị từ chối không?
Tùy quy định của khoa. Thường đề tài trùng tên vẫn được chấp nhận nếu có góc tiếp cận mới, như quy định mới, loại tranh chấp mới. Nêu rõ điểm khác trong đề cương.
Không tìm được bản án thì có làm đề tài đó được không?
Khó làm tốt phần thực tiễn. Có thể bổ sung bằng phân tích quyết định hành chính, phỏng vấn người hành nghề, hoặc đổi sang một khía cạnh khác của chế định có nhiều bản án hơn.
