Dẫn chuẩn mực, thông tư cho đúng gồm ba việc: tra tình trạng hiệu lực ở nguồn chính thức, ghi đúng số hiệu và tên văn bản, và dẫn đúng loại khung mà đơn vị áp dụng. Không ghi số văn bản theo trí nhớ hay theo giáo trình cũ.
Luận văn kế toán dẫn văn bản pháp quy nhiều hơn hầu hết các ngành khác, nên sai sót ở đây rất dễ thấy. Một số hiệu gõ nhầm, một văn bản đã hết hiệu lực, hay lẫn giữa chuẩn mực và chế độ đều khiến người phản biện đặt câu hỏi về độ cẩn thận của bạn. Phần định dạng trích dẫn theo APA hay chuẩn của trường thuộc chuyên mục trích dẫn của Luận Văn Số, bài này chỉ bàn chuyện dẫn cái gì và kiểm thế nào.
Ba lớp quy định mà luận văn kế toán hay dẫn
Nhiều bài viết lẫn chuẩn mực với chế độ kế toán. Hai thứ này có vai trò khác nhau.
| Lớp | Vai trò | Khi nào dẫn | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Luật Kế toán và văn bản hướng dẫn | Quy định khung về tổ chức kế toán, chứng từ, sổ, báo cáo | Khi bàn tổ chức bộ máy, chứng từ, lưu trữ | Dẫn đúng văn bản đang có hiệu lực ở kỳ số liệu |
| Chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) | Nguyên tắc ghi nhận, đo lường, trình bày từng loại giao dịch | Khi bàn ghi nhận doanh thu, hàng tồn kho, tài sản cố định… | Dẫn đúng số và tên chuẩn mực liên quan đến phần hành |
| Chế độ kế toán | Hướng dẫn cụ thể hệ thống tài khoản, biểu mẫu, phương pháp ghi | Khi trình bày tài khoản, định khoản, mẫu sổ | Doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể áp dụng chế độ khác nhau |
| Chuẩn mực quốc tế (IFRS) | Khung tham chiếu, so sánh hoặc đề tài áp dụng IFRS | Khi so sánh, khi đơn vị lập báo cáo theo IFRS | Không trình bày như thể IFRS đang bắt buộc với mọi doanh nghiệp Việt Nam |
Với đề tài phần hành hàng tồn kho chẳng hạn, bạn dẫn chuẩn mực về hàng tồn kho để nói nguyên tắc đo lường giá gốc, và dẫn chế độ kế toán đơn vị áp dụng để nói tài khoản, sổ sách. Hai lớp bổ sung cho nhau, không thay nhau.
Kiểm hiệu lực văn bản trước khi dẫn
Làm việc này cho từng văn bản pháp quy trong luận văn, không chỉ những văn bản bạn thấy nghi ngờ:
- Tra văn bản trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật hoặc trang chính thức của Bộ Tài chính, không tra qua bài đăng lại trên diễn đàn.
- Đọc phần tình trạng hiệu lực: còn hiệu lực, hết hiệu lực một phần hay toàn bộ, và văn bản nào thay thế, sửa đổi.
- So ngày hiệu lực với kỳ số liệu của bạn. Kỳ số liệu nằm trong thời gian văn bản có hiệu lực thì dẫn văn bản đó.
- Nếu văn bản đã bị sửa đổi một phần, kiểm xem điều khoản bạn dẫn có nằm trong phần bị sửa không.
- Ghi lại kết quả tra vào một bảng nhỏ: số hiệu, ngày ban hành, ngày hiệu lực, tình trạng, ngày bạn tra.
Bảng này không cần đưa vào luận văn nhưng rất có ích khi bảo vệ. Khi bị hỏi vì sao dẫn văn bản này, bạn trả lời được ngay bằng ngày tháng.
Ghi số hiệu và tên văn bản cho đúng
Số hiệu đầy đủ
Số hiệu thông tư gồm số thứ tự, năm ban hành và ký hiệu cơ quan, ví dụ dạng số/năm/TT-BTC. Thiếu năm hay gõ nhầm ký hiệu là văn bản khác hẳn. Chép số hiệu từ nguồn chính thức bằng cách sao chép, không gõ lại theo trí nhớ.
Tên trích yếu
Lần đầu nhắc đến văn bản trong thân bài, ghi số hiệu kèm trích yếu ngắn để người đọc biết văn bản nói gì, ví dụ thông tư hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp. Các lần sau dùng số hiệu là đủ.
Chuẩn mực
Chuẩn mực kế toán Việt Nam ghi theo số và tên, như chuẩn mực số 02 về hàng tồn kho. Đồng thời ghi văn bản ban hành chuẩn mực đó trong danh mục tài liệu tham khảo, vì chuẩn mực được ban hành theo từng đợt bằng các văn bản khác nhau.
Phân biệt chế độ cho doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ và vừa
Nhiều năm qua, chế độ kế toán doanh nghiệp được hướng dẫn tại Thông tư 200/2014/TT-BTC, còn doanh nghiệp nhỏ và vừa được áp dụng chế độ riêng tại Thông tư 133/2016/TT-BTC. Hai văn bản này đến nay có thể đã được sửa đổi hoặc thay thế, nên đây chỉ là ví dụ minh hoạ về sự phân tách, bạn vẫn phải tra hiệu lực theo các bước ở trên trước khi dẫn.
Điều quan trọng là đơn vị bạn thực tập đang áp dụng chế độ nào. Một công ty nhỏ có thể được chọn áp dụng chế độ dành cho doanh nghiệp lớn. Hỏi kế toán trưởng, xem thuyết minh báo cáo tài chính của đơn vị, phần chính sách kế toán thường ghi rõ.
Hệ quả trực tiếp: tên và số hiệu tài khoản, mẫu báo cáo tài chính, một số cách hạch toán có thể khác nhau giữa hai chế độ. Chương lý luận dẫn chế độ này mà chương thực trạng mô tả đơn vị dùng chế độ kia là lỗi mâu thuẫn mà người phản biện rất hay hỏi.
Một tình huống hay gặp: học viên thực tập ở công ty sản xuất đồ gỗ quy mô nhỏ, chép chương lý luận từ một luận văn viết cho doanh nghiệp lớn, nên trình bày đủ hệ thống tài khoản cấp hai mà đơn vị không hề dùng. Khi sửa, chỉ cần giữ những tài khoản liên quan phần hành, đối chiếu với chế độ đơn vị đang áp dụng, và nêu rõ chỗ khác biệt nếu có.
Dẫn IFRS thế nào cho chừng mực?
Dùng IFRS làm khung so sánh. Ví dụ khi bàn về ghi nhận doanh thu, bạn có thể so nguyên tắc của chuẩn mực Việt Nam với IFRS 15 để chỉ ra khác biệt. Ghi đúng tên chuẩn mực quốc tế và tổ chức ban hành là Hội đồng Chuẩn mực Kế toán Quốc tế.
Không viết như thể IFRS đang bắt buộc với mọi doanh nghiệp. Lộ trình áp dụng IFRS ở Việt Nam theo đề án của Bộ Tài chính, chia theo đối tượng và giai đoạn. Khi nhắc đến lộ trình, dẫn văn bản chính thức và đọc kỹ đối tượng áp dụng.
Bản dịch phải ghi nguồn. Nếu dùng bản tiếng Việt của IFRS, ghi rõ bản dịch nào, do ai công bố. Tự dịch thì ghi là bản dịch của tác giả luận văn.
Đơn vị có lập báo cáo theo IFRS không? Một số doanh nghiệp có vốn nước ngoài lập song song báo cáo theo IFRS cho công ty mẹ. Nếu đơn vị bạn như vậy, đó là chất liệu tốt để so sánh, nhưng phải được đơn vị cho phép sử dụng.
Những cách dẫn không nên dùng
Các thói quen sau làm phần dẫn văn bản kém tin cậy:
- Dẫn văn bản qua giáo trình: “theo giáo trình… thì Thông tư số…”. Hãy đọc văn bản gốc và dẫn văn bản gốc.
- Dẫn qua bài viết trên trang tư vấn dịch vụ kế toán. Những trang này hữu ích để hiểu nhanh, nhưng không phải nguồn để trích dẫn trong luận văn.
- Dẫn hàng loạt văn bản không dùng đến trong phân tích chỉ để danh mục tài liệu dài hơn.
- Gọi nhầm loại văn bản: nghị định, thông tư, quyết định có thẩm quyền ban hành khác nhau, ghi đúng loại.
- Trích nguyên văn nhiều trang điều khoản. Chỉ trích phần cần thiết, phần còn lại diễn giải bằng lời của bạn và ghi nguồn.
Nguyên tắc chung: văn bản nào xuất hiện trong danh mục tài liệu tham khảo thì phải được dùng ở đâu đó trong phân tích, và mọi lần dùng phải đúng văn bản, đúng thời điểm.
Câu hỏi thường gặp
Nên tra văn bản pháp luật ở đâu cho chính xác?
Ở Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, Công báo hoặc trang chính thức của Bộ Tài chính. Các trang tổng hợp tư nhân dùng để tham khảo nhanh, nhưng nên đối chiếu lại nguồn chính thức.
Văn bản hết hiệu lực sau khi mình đã viết xong thì sửa thế nào?
Nếu kỳ số liệu vẫn nằm trong thời gian văn bản cũ có hiệu lực, giữ nguyên và thêm một câu ghi chú văn bản thay thế. Nếu không, cập nhật dẫn chiếu và kiểm lại phần phân tích liên quan.
Có cần ghi điều, khoản cụ thể khi dẫn thông tư không?
Nên ghi khi bạn dựa vào một quy định cụ thể như cách hạch toán một tài khoản. Ghi điều khoản giúp người đọc kiểm tra và cho thấy bạn đã đọc văn bản gốc.
Chuẩn mực kế toán Việt Nam có thay đổi thường xuyên không?
Chuẩn mực ít thay đổi hơn chế độ kế toán, nhưng vẫn có thể được sửa đổi hoặc thay thế. Cách an toàn là luôn tra tình trạng hiệu lực như với mọi văn bản khác.
Đơn vị hành chính sự nghiệp có dùng chế độ kế toán doanh nghiệp không?
Không. Đơn vị hành chính sự nghiệp áp dụng chế độ kế toán riêng cho khu vực công. Đề tài ở đơn vị này phải dẫn đúng chế độ đó.
Dẫn IFRS bằng tên tiếng Anh hay tiếng Việt?
Lần đầu ghi tên tiếng Việt kèm tên viết tắt tiếng Anh, các lần sau dùng tên viết tắt. Trong danh mục tài liệu tham khảo ghi đúng tên chính thức của tổ chức ban hành.