Để dùng bản án trong luận văn luật, hãy tìm trên cổng công bố bản án của Tòa án và trong các án lệ đã công bố, chọn bản án có phần nhận định đúng vấn đề của bạn, tóm tắt theo sự kiện – vấn đề pháp lý – lập luận, rồi bình luận và ẩn thông tin đương sự.
Bản án là bằng chứng mạnh nhất cho chương thực tiễn: nó cho thấy quy định được hiểu và áp dụng thế nào trong vụ việc thật. Nhưng nhiều luận văn chỉ dẫn số hiệu bản án và kể lại vụ việc, không phân tích. Hội đồng cần thấy bạn đọc được lập luận của tòa và nói được nó đúng, sai, hay chưa thống nhất ở đâu.
Tìm bản án và án lệ ở đâu?
Cổng công bố bản án của Tòa án
Tòa án nhân dân tối cao vận hành cổng thông tin điện tử công bố bản án, quyết định của các tòa án. Bạn tìm theo từ khóa, loại vụ việc, cấp xét xử, thời gian. Không phải mọi bản án đều được công bố, và một số loại vụ việc không được công khai theo quy định, nên kết quả tìm kiếm phản ánh phần được công bố chứ không phải toàn bộ thực tiễn.
Án lệ
Án lệ là những lập luận, phán quyết trong bản án, quyết định đã có hiệu lực được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố để các tòa án nghiên cứu, áp dụng. Danh sách án lệ và nội dung từng án lệ được đăng trên trang thông tin chính thức của Tòa án nhân dân tối cao. Khi dùng, trích đúng số hiệu án lệ và phần nội dung án lệ.
Nguồn khác
Một số bản án được phân tích trong sách bình luận, tạp chí chuyên ngành; khi thực tập ở tòa án hay văn phòng luật sư, bạn có thể được tiếp cận hồ sơ nhưng chỉ dùng trong phạm vi được phép và phải giữ bí mật.
Chọn bản án nào để phân tích?
Không phải bản án nào tìm được cũng đáng đưa vào luận văn. Dùng các tiêu chí dưới đây để lọc.
| Tiêu chí | Bản án nên chọn | Bản án nên bỏ |
|---|---|---|
| Liên quan | Phần nhận định giải quyết đúng vấn đề pháp lý của đề tài | Chỉ nhắc tới vấn đề, phần giải quyết chính là vấn đề khác |
| Chất lượng lập luận | Có nhận định giải thích vì sao áp dụng quy định | Chỉ ghi kết quả, không có lập luận |
| Tính đại diện | Thể hiện cách hiểu phổ biến hoặc cách hiểu khác nhau giữa các tòa | Vụ việc quá đặc biệt, khó rút ra nhận xét chung |
| Thời điểm | Áp dụng quy định trong phạm vi khảo sát | Áp dụng văn bản đã thay thế mà không cần cho so sánh |
| Hiệu lực | Đã có hiệu lực, hoặc có cả bản án phúc thẩm, giám đốc thẩm | Sơ thẩm đã bị hủy mà không nêu điều đó |
Tóm tắt bản án theo sự kiện – vấn đề pháp lý – lập luận
Sự kiện
Vài câu nêu các tình tiết cần thiết để hiểu tranh chấp: ai với ai (gọi theo tư cách tố tụng, không nêu tên), giao dịch hay hành vi gì, yêu cầu của các bên. Bỏ những chi tiết không ảnh hưởng tới vấn đề pháp lý bạn phân tích.
Vấn đề pháp lý
Một câu hỏi tòa phải trả lời, liên quan tới đề tài của bạn. Ví dụ: khoản tiền bên mua đưa trước là tiền đặt cọc hay tiền trả trước, khi văn bản ghi không rõ mục đích. Viết được câu hỏi này là bạn đã hiểu vụ án.
Lập luận và kết quả
Tòa dựa vào quy định nào, chứng cứ nào, lý giải ra sao để trả lời câu hỏi, và quyết định gì. Nếu có nhiều cấp xét xử với kết quả khác nhau, so sánh lập luận của từng cấp.
Bình luận của bạn
Đây là phần của luận văn. Lập luận của tòa có phù hợp với quy định và với tiêu chí ở chương lý luận không? Có bản án nào cùng tình huống mà tòa khác giải quyết khác không? Bất cập nằm ở quy định hay ở cách áp dụng? Phần bình luận nên dài hơn phần tóm tắt.
Ẩn thông tin đương sự và trích dẫn bản án
Bản án được công bố đã được xử lý ẩn một số thông tin, nhưng khi đưa vào luận văn, bạn vẫn nên gọi các bên theo tư cách tố tụng: nguyên đơn, bị đơn, bị cáo, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan; không ghi họ tên, địa chỉ, số giấy tờ. Với hồ sơ tiếp cận khi thực tập, càng phải ẩn kỹ và chỉ dùng khi được phép.
Trích dẫn bản án theo số hiệu, ngày tuyên, tòa án ban hành, theo kiểu trích dẫn của trường bạn. Trong danh mục tài liệu tham khảo, có thể lập riêng một nhóm bản án, án lệ. Khi trích nguyên văn đoạn nhận định, đặt trong ngoặc kép và giữ nguyên câu chữ.
Tình huống: hai bản án, hai cách hiểu
Một học viên viết về hợp đồng đặt cọc tìm được hai bản án có tình tiết gần giống nhau: bên nhận tiền không thực hiện việc chuyển nhượng, văn bản giao nhận tiền không ghi rõ mục đích. Một tòa xác định đây là tiền đặt cọc và phạt cọc; tòa kia xác định là tiền trả trước, chỉ buộc trả lại.
Thay vì kể lại hai vụ, học viên đặt chúng cạnh nhau, chỉ ra hai tòa cùng áp dụng quy định về đặt cọc trong Bộ luật Dân sự nhưng đánh giá chứng cứ về ý chí các bên khác nhau. Từ đó, học viên kiến nghị hướng dẫn áp dụng về cách xác định mục đích của khoản tiền khi văn bản không ghi rõ. Đây là kiểu lập luận dựa trên bản án mà hội đồng đánh giá cao.
Từ nhiều bản án tới một nhận định chung
Sau khi phân tích từng bản án, bạn cần bước tổng hợp: nhóm các bản án theo cách giải quyết. Ví dụ trong số các bản án đã chọn, nhóm thứ nhất hiểu quy định theo hướng A, nhóm thứ hai theo hướng B, còn một số bản án không nêu rõ lập luận. Viết nhận định ở mức tương xứng với số bản án bạn có, như “trong các bản án được khảo sát” thay vì “thực tiễn xét xử trên cả nước”.
Bảng tổng hợp nhỏ gồm số hiệu, tòa xét xử, cấp xét xử, vấn đề pháp lý, hướng giải quyết sẽ giúp người đọc thấy bức tranh ngay. Bảng này cũng là cầu nối tự nhiên sang phần kiến nghị: khi các tòa hiểu khác nhau, kiến nghị thường là sửa câu chữ cho rõ hoặc đề xuất hướng dẫn áp dụng thống nhất.
Lỗi hay gặp khi dùng bản án
Kiểm tra lại chương thực tiễn với các lỗi sau:
- Liệt kê nhiều số hiệu bản án mà không phân tích bản án nào.
- Chép gần nguyên văn bản án vào luận văn, dài nhiều trang.
- Dùng bản án sơ thẩm đã bị cấp phúc thẩm sửa hoặc hủy mà không nêu.
- Kết luận “thực tiễn áp dụng chưa thống nhất” chỉ từ một bản án duy nhất.
- Ghi họ tên đương sự lấy từ hồ sơ thực tập.
Việc không cần làm: thống kê thật nhiều bản án cho số liệu trông lớn. Vài bản án được phân tích kỹ, đặt cạnh nhau, có giá trị hơn một bảng hàng trăm số hiệu.
Câu hỏi thường gặp
Luận văn luật cần phân tích bao nhiêu bản án?
Không có con số cố định. Đủ để chứng minh các nhận định về thực tiễn, mỗi vướng mắc có ít nhất một vụ việc minh họa. Chất lượng phân tích quan trọng hơn số lượng.
Án lệ khác bản án thông thường thế nào?
Án lệ là phần lập luận, phán quyết trong bản án được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và Chánh án công bố để các tòa nghiên cứu, áp dụng. Bản án thông thường chỉ có giá trị với vụ việc đó.
Có được dùng bản án chưa có hiệu lực pháp luật không?
Có thể dùng để minh họa cách hiểu, nhưng nên nêu rõ tình trạng của bản án và theo dõi kết quả phúc thẩm nếu có. Kết luận về thực tiễn nên dựa chủ yếu vào bản án đã có hiệu lực.
Có cần đưa toàn văn bản án vào phụ lục không?
Không bắt buộc. Có thể đưa bản tóm tắt hoặc trích đoạn nhận định liên quan, kèm số hiệu để người đọc tra cứu. Làm theo hướng dẫn của trường và người hướng dẫn.
Bản án trên cổng công bố có phản ánh đầy đủ thực tiễn không?
Không đầy đủ, vì không phải mọi bản án đều được công bố. Khi viết, nói rõ phạm vi bản án bạn khảo sát và tránh khái quát quá mức cho toàn bộ thực tiễn xét xử.
