Đề tài xuất nhập khẩu cần nguồn số liệu thương mại chính thức: thống kê của Hải quan Việt Nam, cơ sở dữ liệu UN Comtrade của Liên Hợp Quốc, ITC Trade Map của Trung tâm Thương mại Quốc tế. Chọn đúng mã HS, thống nhất đơn vị và năm, ghi rõ nguồn là ba việc quyết định số liệu có dùng được hay không.
Ngành kinh doanh quốc tế, thương mại có hai loại đề tài phổ biến: phân tích xuất khẩu một mặt hàng sang một thị trường, và phân tích quy trình nghiệp vụ tại công ty thực tập. Loại đầu dựa nhiều vào số liệu vĩ mô, loại sau dựa vào chứng từ và quan sát. Mỗi loại có bẫy riêng.
Các nguồn số liệu thương mại chính
Đây là những nguồn có thật, được dùng rộng rãi. Cách truy cập, phạm vi miễn phí và cấu trúc dữ liệu có thể thay đổi, nên đọc hướng dẫn trên chính trang của nguồn khi dùng.
| Nguồn | Cung cấp gì | Điểm mạnh | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Thống kê của Hải quan Việt Nam | Kim ngạch, lượng xuất nhập khẩu theo nhóm hàng, thị trường, theo tháng, năm | Số liệu chính thức của Việt Nam, cập nhật thường xuyên | Nhóm hàng công bố thường gộp, chưa chi tiết đến mã HS tám số |
| UN Comtrade | Số liệu thương mại hai chiều giữa các nước theo mã HS | Chi tiết theo mã hàng, so được giữa nhiều nước | Số liệu do các nước tự báo cáo; số xuất của nước này và số nhập của nước kia có thể lệch |
| ITC Trade Map | Số liệu thương mại, thị phần, tăng trưởng theo sản phẩm và thị trường | Có sẵn các chỉ số tính toán, dễ so sánh đối thủ cạnh tranh | Cần đăng ký tài khoản; xem điều kiện sử dụng hiện hành |
| Tổng cục Thống kê, Bộ Công Thương, các hiệp hội ngành | Số liệu tổng hợp, báo cáo ngành, chính sách | Bối cảnh và phân tích trong nước | Kiểm tra phương pháp và kỳ số liệu khi ghép với nguồn khác |
Không dẫn số liệu xuất khẩu từ bài báo khi có thể truy được về nguồn gốc. Nếu bắt buộc dùng báo chí, ghi rõ báo đó dẫn từ nguồn nào.
Mã HS và đơn vị: hai bẫy làm sai cả chương
Chọn đúng mã HS
Hệ thống hài hoà mô tả và mã hoá hàng hoá (HS) do Tổ chức Hải quan Thế giới quản lý thống nhất đến cấp sáu số; các nước chi tiết thêm ở cấp sâu hơn, Việt Nam dùng tám số. Khi so số liệu giữa các nước, dùng cấp sáu số. Xác định mã bằng biểu thuế, danh mục hàng hoá hiện hành và mô tả hàng thật của công ty, không đoán theo tên thông thường. “Cà phê” chẳng hạn gồm nhiều mã khác nhau cho cà phê nhân chưa rang, cà phê rang, cà phê hoà tan.
Phiên bản HS thay đổi
Danh mục HS được sửa đổi định kỳ. Khi lấy chuỗi số liệu dài, kiểm tra mã có bị tách, gộp giữa các phiên bản không; nếu có, ghi chú cách xử lý.
Đơn vị và giá trị
Kim ngạch thường tính bằng đô la Mỹ, nhưng có nguồn dùng giá FOB, có nguồn dùng CIF cho số liệu nhập khẩu. Lượng có thể là tấn hoặc đơn vị khác. Ghi rõ đơn vị trong từng bảng, và không cộng trừ số liệu khác cơ sở tính.
Đề tài xuất khẩu một mặt hàng sang một thị trường
Cấu trúc phân tích
Thường đi theo: tình hình nhu cầu nhập khẩu của thị trường, vị trí của Việt Nam so với các nước cung cấp khác, yêu cầu của thị trường như tiêu chuẩn, hàng rào kỹ thuật, thuế quan theo hiệp định thương mại liên quan, và cuối cùng là cơ hội, thách thức, giải pháp. Mỗi bước dẫn số liệu có nguồn.
Chỉ số hay dùng
Thị phần của Việt Nam trong tổng nhập khẩu mặt hàng đó của thị trường, tốc độ tăng trưởng, chỉ số lợi thế so sánh hiện hữu (RCA) nếu bạn trình bày được công thức và nguồn. Tính toán nên làm trong bảng tính, lưu lại để nộp kèm khi được yêu cầu.
Ví dụ đề tài vừa sức
Một sinh viên ở An Giang chọn “Xuất khẩu cá tra phi lê đông lạnh của Việt Nam sang một thị trường cụ thể”, dùng số liệu nhập khẩu của thị trường đó theo mã HS sáu số từ UN Comtrade, số liệu xuất khẩu chính thức của Việt Nam, và quy định về an toàn thực phẩm của thị trường lấy từ văn bản của cơ quan có thẩm quyền nước đó.
Đề tài quy trình nghiệp vụ tại công ty thực tập
Nếu bạn thực tập ở công ty xuất nhập khẩu hoặc giao nhận, đề tài quy trình thường thực tế hơn. Ví dụ: quy trình thực hiện hợp đồng xuất khẩu, quy trình làm thủ tục hải quan cho hàng nhập khẩu, quy trình giao nhận hàng nguyên container bằng đường biển. Dữ liệu chính là bộ chứng từ thật của vài lô hàng: hợp đồng, hoá đơn thương mại, phiếu đóng gói, vận đơn, tờ khai, chứng nhận xuất xứ.
Phân tích nên đi qua từng bước, ghi thời gian thực tế, vướng mắc, chi phí phát sinh, so với quy định và với kế hoạch. Phần đánh giá chỉ ra bước hay chậm, lỗi chứng từ hay gặp, nguyên nhân. Khi đưa chứng từ vào phụ lục, che tên khách hàng, giá và thông tin công ty yêu cầu bảo mật. Các quy định về thủ tục hải quan và điều kiện Incoterms cần dẫn đúng văn bản, phiên bản hiện hành mà công ty áp dụng.
Phân tích yêu cầu của thị trường nhập khẩu
Phần yêu cầu thị trường thường làm nên khác biệt giữa luận văn tốt và luận văn trung bình. Thay vì viết chung “thị trường có yêu cầu khắt khe về chất lượng”, hãy chỉ ra cụ thể các nhóm yêu cầu: an toàn thực phẩm, kiểm dịch, dư lượng, truy xuất nguồn gốc, nhãn hàng hoá, và quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế theo hiệp định thương mại tự do liên quan.
Nguồn đáng tin cho phần này là văn bản của cơ quan quản lý nước nhập khẩu, cổng thông tin của Bộ Công Thương về các hiệp định thương mại tự do, và thông tin từ thương vụ Việt Nam tại nước đó. Dẫn đúng tên văn bản và thời điểm hiệu lực bạn tra được; nếu không chắc văn bản còn hiệu lực, ghi rõ ngày tra cứu.
Trình tự làm đề tài xuất khẩu một mặt hàng
Một lịch làm việc hợp lý cho đề tài loại này:
- Xác định mã HS sáu số của mặt hàng, kiểm tra với mô tả hàng thực tế.
- Tải chuỗi số liệu nhập khẩu của thị trường và xuất khẩu của Việt Nam cho cùng mã, cùng giai đoạn.
- Làm sạch, thống nhất đơn vị, ghi chú mọi điều chỉnh vào một trang riêng.
- Tính thị phần, tăng trưởng, so với các nước cung cấp chính.
- Tra cứu yêu cầu của thị trường và ưu đãi thuế liên quan.
- Viết đánh giá cơ hội, thách thức, rồi mới đến giải pháp cho doanh nghiệp hoặc ngành.
Lỗi hay gặp ở đề tài xuất nhập khẩu
Rà lại luận văn theo các điểm sau:
- Số liệu của nhiều nguồn ghép vào một bảng mà không ghi rõ nguồn từng cột.
- So số liệu xuất khẩu của Việt Nam với số nhập khẩu của thị trường mà không giải thích độ lệch.
- Dùng nhóm hàng rộng (“nông sản”) trong khi đề tài nói về một mặt hàng cụ thể.
- Trích quy định, điều kiện thương mại theo phiên bản cũ.
- Giải pháp tầm quốc gia trong một khoá luận về quy trình của một công ty.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên có truy cập được UN Comtrade và ITC Trade Map không?
Hai nguồn này có phần truy cập cho người dùng phổ thông, nhưng điều kiện cụ thể có thể thay đổi. Đọc hướng dẫn trên trang của từng nguồn, và hỏi thư viện trường xem có tài khoản hoặc hướng dẫn riêng không.
Vì sao số liệu xuất khẩu của Việt Nam khác số nhập khẩu do nước đối tác báo cáo?
Do khác cách định giá, thời điểm ghi nhận, hàng đi qua nước thứ ba, phân loại mã khác nhau. Nêu độ lệch và chọn một nguồn nhất quán cho phân tích chính.
Có cần dùng mã HS tám số không?
Khi phân tích số liệu trong nước theo biểu thuế Việt Nam có thể dùng tám số. Khi so sánh quốc tế, dùng sáu số vì đó là cấp thống nhất giữa các nước.
Đề tài quy trình có cần số liệu kim ngạch của công ty không?
Nên có vài số liệu tổng quan để thấy quy mô, nhưng trọng tâm là phân tích các bước, thời gian, chi phí và lỗi của quy trình dựa trên chứng từ và quan sát.
Có thể làm đề tài nhập khẩu thay vì xuất khẩu không?
Hoàn toàn được. Các nguồn số liệu tương tự, chỉ đổi chiều. Đề tài nhập khẩu thường gắn với quy trình kiểm tra chuyên ngành, thuế, và phân phối trong nước.