Chọn mô hình theo câu hỏi nghiên cứu: TPB khi quan tâm thái độ, chuẩn mực xã hội và cảm nhận kiểm soát; TAM khi khách hàng chấp nhận một công nghệ; giá trị cảm nhận khi so lợi ích với cái giá phải bỏ ra. Mẫu phải là người thật sự ở trong ngữ cảnh mua đó.
Luận văn hành vi người tiêu dùng là loại phổ biến nhất của ngành marketing, từ khoá luận đại học đến luận văn thạc sĩ. Hai câu hỏi hội đồng gần như lần nào cũng hỏi: vì sao chọn mô hình này, và mẫu của em có đúng là khách hàng không. Bài này giúp bạn trả lời cả hai.
Ba nền lý thuyết hay dùng và khi nào hợp
Mỗi lý thuyết có nguồn gốc và phạm vi riêng. Truy về công trình gốc khi trích dẫn.
| Lý thuyết | Ý chính | Hợp với câu hỏi | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|---|
| Lý thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) của Ajzen | Ý định hành vi chịu tác động của thái độ, chuẩn chủ quan và nhận thức kiểm soát hành vi | Ý định mua sản phẩm xanh, thực phẩm hữu cơ, sản phẩm có yếu tố xã hội | Đo ý định, không đo hành vi thật; thang đo cần bám sát hành vi cụ thể |
| Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM) của Davis | Cảm nhận hữu ích và cảm nhận dễ sử dụng ảnh hưởng đến thái độ, ý định sử dụng công nghệ | Chấp nhận ví điện tử, ứng dụng giao đồ ăn, mua sắm qua ứng dụng | Chỉ hợp khi đối tượng là một công nghệ, không dùng cho sản phẩm thông thường |
| Lý thuyết giá trị cảm nhận | Khách hàng cân nhắc lợi ích nhận được với chi phí bỏ ra; giá trị có nhiều chiều như chức năng, cảm xúc, xã hội | Lựa chọn thương hiệu, sự hài lòng, ý định mua lại trong dịch vụ, bán lẻ | Cần xác định rõ các chiều giá trị phù hợp với ngành hàng |
Nhiều luận văn gộp nhiều lý thuyết thành một mô hình mở rộng. Làm vậy được, nhưng mỗi biến thêm vào phải có lý do và nghiên cứu trước ủng hộ, và tổng số biến phải vừa với cỡ mẫu bạn thu được.
Chọn mô hình: bắt đầu từ hành vi, không từ mô hình
Mô tả hành vi trước
Viết một câu mô tả hành vi bạn muốn giải thích: “khách hàng chọn mua rau tại cửa hàng rau an toàn thay vì chợ truyền thống”. Hành vi này có yếu tố công nghệ không? Có áp lực xã hội không? Có cân nhắc giá cả – chất lượng không? Câu trả lời gợi ý lý thuyết phù hợp.
Đọc nghiên cứu cùng hành vi
Tìm các nghiên cứu về cùng hành vi hoặc hành vi gần, xem họ dùng lý thuyết nào, kết quả ra sao, biến nào thường có ý nghĩa. Đây là căn cứ để đưa biến vào mô hình, không phải vì “luận văn khác có”.
Kiểm tra bằng định tính
Trước khi chốt, phỏng vấn sâu vài khách hàng đúng đối tượng. Nếu họ nói nhiều về sự tiện lợi của vị trí cửa hàng mà mô hình của bạn không có biến nào phản ánh điều đó, cân nhắc bổ sung, kèm lý thuyết đỡ.
Chọn mẫu đúng ngữ cảnh mua
Mẫu quyết định bạn được kết luận về ai.
Vì sao không phát cho bạn cùng lớp
Sinh viên chỉ là khách hàng phù hợp khi đề tài nói về sinh viên. Đề tài về người mua bảo hiểm nhân thọ, mua căn hộ, chọn trường mầm non cho con mà mẫu toàn sinh viên là lỗi bị bắt ngay ở bảng thống kê mô tả. Ngay cả đề tài về mua sắm trực tuyến nói chung, mẫu toàn sinh viên vẫn lệch về độ tuổi, thu nhập.
Câu hỏi sàng lọc
Đặt một hai câu đầu phiếu để xác định người trả lời có thuộc đối tượng: đã từng mua sản phẩm trong khoảng thời gian gần đây, là người quyết định mua trong gia đình. Người không đạt thì kết thúc phiếu. Báo cáo số phiếu bị loại ở bước này.
Thu ở đúng nơi diễn ra hành vi
Khảo sát tại điểm bán (khi được cửa hàng cho phép), qua danh sách khách hàng của doanh nghiệp, qua nhóm cộng đồng đúng đối tượng. Mỗi kênh có thiên lệch riêng, nên mô tả rõ và nếu được thì kết hợp vài kênh.
Thang đo và phỏng vấn sơ bộ cho từng mô hình
Mô hình hay đến đâu cũng hỏng nếu câu hỏi đo sai hoặc người trả lời hiểu sai.
Bám sát hành vi cụ thể
Với TPB, Ajzen nhấn mạnh các câu đo nên bám sát hành vi cụ thể về hành động, đối tượng, bối cảnh, thời gian. Câu “mua thực phẩm hữu cơ là tốt” quá chung; câu “mua rau hữu cơ cho bữa ăn gia đình trong tháng tới là việc có lợi” sát hành vi hơn. Thang đo dịch máy móc từ bài nước ngoài thường bỏ mất sự cụ thể này.
Điều chỉnh từ ngữ
Dịch thang đo sang tiếng Việt, nhờ người giỏi ngoại ngữ dịch ngược để kiểm tra nghĩa, rồi thử với năm đến mười người đúng đối tượng. Hỏi họ hiểu mỗi câu thế nào. Những câu bị hiểu khác nhau cần viết lại; ghi lại quá trình này trong phần phương pháp.
Không thêm biến vì tiện
Biến “nhận thức về giá” hay “chất lượng cảm nhận” xuất hiện trong nhiều mô hình mở rộng. Chỉ thêm khi lý thuyết và phỏng vấn sơ bộ cho thấy nó quan trọng với hành vi của bạn, và khi thêm, phải đặt đúng vị trí trong mô hình.
Tình huống: đổi mẫu cứu một đề tài
Một sinh viên ở Hà Nội làm đề tài về ý định sử dụng ứng dụng đặt khám bệnh trực tuyến. Bản nháp dùng TAM, mẫu ba trăm phiếu thu qua nhóm lớp. Khi xem bảng mô tả, người hướng dẫn chỉ ra hơn bốn phần năm người trả lời dưới hai mươi hai tuổi, ít đi khám định kỳ và không phải người đặt lịch khám cho gia đình.
Bạn ấy giữ mô hình, nhưng thu lại mẫu tại khu chờ của hai phòng khám tư (đã xin phép), thêm câu sàng lọc “trong một năm qua có tự đặt lịch khám cho bản thân hoặc người nhà không”. Mẫu mới nhỏ hơn nhưng đúng người, và kết quả cho thấy cảm nhận dễ sử dụng có vai trò mạnh ở nhóm trên bốn mươi tuổi, điều mẫu sinh viên không thể cho thấy.
Viết giới hạn khi suy rộng kết quả
Hầu hết luận văn hành vi người tiêu dùng dùng mẫu phi xác suất, như mẫu thuận tiện hay mẫu phát triển mầm. Điều đó không sai, vì chọn mẫu xác suất cho người tiêu dùng rất tốn kém. Nhưng hệ quả là kết quả không suy rộng thống kê cho toàn bộ tổng thể.
Hãy viết đúng mức: “Trong mẫu khảo sát gồm khách hàng mua sắm tại các siêu thị ở hai quận nội thành, nhận thức kiểm soát hành vi có tác động mạnh nhất đến ý định mua…”. Phần hạn chế nêu rõ kiểu mẫu, địa bàn, thời điểm, và gợi ý nghiên cứu sau mở rộng. Hội đồng thường đánh giá cao sự rõ ràng này hơn những câu kết luận về “người tiêu dùng Việt Nam” mà mẫu không đỡ nổi.
Bảng kiểm trước khi phát phiếu chính thức
Dò lại các điểm sau:
- Mỗi biến trong mô hình có ít nhất một nghiên cứu trước ủng hộ và thang đo có nguồn gốc rõ.
- Câu hỏi đã được điều chỉnh từ ngữ cho người Việt và thử với vài người đúng đối tượng.
- Có câu sàng lọc đối tượng ở đầu phiếu.
- Kênh phát phiếu phù hợp với đối tượng và đã được mô tả trong phần phương pháp.
- Cỡ mẫu dự kiến dựa trên khuyến nghị của tài liệu phương pháp cho kỹ thuật phân tích bạn chọn.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng cả TPB và TAM trong một mô hình không?
Có, nhiều nghiên cứu kết hợp hai mô hình khi hành vi vừa liên quan công nghệ vừa chịu ảnh hưởng xã hội. Cần giải thích vì sao kết hợp, tránh trùng lặp khái niệm và giữ số biến vừa với cỡ mẫu.
Mẫu thuận tiện có bị hội đồng đánh giá thấp không?
Không, nếu bạn mô tả đúng cách chọn mẫu, có sàng lọc đối tượng và viết giới hạn suy rộng trung thực. Bị đánh giá thấp là khi mẫu thuận tiện lệch hẳn đối tượng mà kết luận vẫn suy rộng.
Khảo sát trực tuyến có thay được khảo sát trực tiếp không?
Được với nhiều đề tài, nhất là khi đối tượng dùng mạng nhiều. Nhưng người lớn tuổi, người ở nông thôn có thể bị bỏ sót. Mô tả kênh thu và cân nhắc kết hợp nếu đối tượng đa dạng.
Có nên đo hành vi mua thật thay vì ý định không?
Đo hành vi thật là tốt hơn nhưng khó, cần dữ liệu mua hàng hoặc khảo sát lặp lại. Với khoá luận, đo ý định là chấp nhận được nếu kết luận giữ đúng phạm vi là ý định.
Mô hình có nhiều biến không có ý nghĩa thống kê thì có sao không?
Không có nghĩa là luận văn thất bại. Hãy thảo luận vì sao kết quả khác nghiên cứu trước, có thể do bối cảnh, ngành hàng hay mẫu. Đây thường là phần thảo luận có giá trị nhất.