Đề tài thương mại điện tử và bán lẻ nên đo bằng chỉ tiêu bán hàng cụ thể: tỷ lệ chuyển đổi, giá trị đơn trung bình, tỷ lệ hoàn đơn hoặc huỷ đơn, tỷ lệ khách quay lại. Chọn chỉ tiêu theo vấn đề của gian hàng hay cửa hàng, và chỉ dùng dữ liệu nội bộ khi đã được chủ dữ liệu cho phép.
Ngày càng nhiều sinh viên thực tập ở các gian hàng trên sàn thương mại điện tử, shop bán qua mạng xã hội, hoặc chuỗi bán lẻ. Đây là nơi có dữ liệu giao dịch phong phú hơn hầu hết doanh nghiệp truyền thống. Thách thức là biết chọn chỉ tiêu nào, hiểu đúng cách nền tảng tính, và đặt câu hỏi đủ hẹp.
Các chỉ tiêu chính và ý nghĩa
Định nghĩa dưới đây là cách hiểu phổ biến; mỗi nền tảng và phần mềm bán hàng có thể tính hơi khác, nên đối chiếu với trang trợ giúp của công cụ bạn dùng.
| Chỉ tiêu | Cách hiểu phổ biến | Cho biết điều gì | Bẫy hay gặp |
|---|---|---|---|
| Tỷ lệ chuyển đổi | Số đơn trên số lượt truy cập hoặc số người xem trang | Gian hàng biến người xem thành người mua tốt đến đâu | Mẫu số khác nhau giữa nền tảng; số lượt truy cập có thể gồm khách lặp lại |
| Giá trị đơn trung bình | Doanh thu chia số đơn | Mỗi lần mua khách chi bao nhiêu | Bị kéo lệch bởi vài đơn rất lớn; nên xem thêm trung vị |
| Tỷ lệ hoàn đơn, huỷ đơn | Số đơn bị hoàn hoặc huỷ trên tổng số đơn | Vấn đề ở sản phẩm, mô tả, giao hàng hoặc thanh toán khi nhận | Gộp huỷ trước giao và hoàn sau giao làm mất thông tin |
| Tỷ lệ khách quay lại | Số khách mua từ hai lần trở lên trong kỳ trên tổng số khách | Mức giữ chân khách | Cần định danh khách; sàn có thể không cho xem đầy đủ |
| Doanh thu trên mét vuông, trên nhân viên | Dùng cho cửa hàng vật lý | Hiệu quả sử dụng mặt bằng, nhân lực | Cần số liệu diện tích, giờ công chính xác |
Đề tài cho shop nhỏ và gian hàng trên sàn
Câu hỏi vừa sức
Với shop nhỏ, đề tài tốt thường xoay quanh một vấn đề rõ: tỷ lệ hoàn đơn của một nhóm sản phẩm cao, khách mua một lần rồi không quay lại, giá trị đơn thấp vì khách chỉ mua món khuyến mãi. Ví dụ: “Giảm tỷ lệ hoàn đơn của gian hàng thời trang nữ trên sàn thương mại điện tử”.
Dữ liệu có sẵn
Trang quản lý gian hàng thường xuất được danh sách đơn, trạng thái, lý do huỷ hoặc hoàn, đánh giá của khách. Với shop bán qua mạng xã hội, dữ liệu nằm rải rác trong tin nhắn và sổ ghi tay; bạn có thể cùng chủ shop chuẩn hoá lại vào một bảng tính trong thời gian thực tập.
Phân tích
Tách lý do hoàn đơn thành nhóm (sai kích cỡ, khác mô tả, giao chậm, khách đổi ý), xếp Pareto, đọc đánh giá kèm theo. Đề xuất nhắm vào nhóm lý do lớn nhất, ví dụ bảng kích cỡ chi tiết hơn, ảnh thật mặc trên người mẫu nhiều dáng.
Đề tài cho chuỗi bán lẻ
Phạm vi
Chuỗi có nhiều cửa hàng cho phép so sánh giữa các điểm bán: cửa hàng nào doanh thu trên mét vuông cao, cửa hàng nào tỷ lệ khách quay lại thấp, khác nhau ở bố trí, nhân sự hay vị trí. Đề tài nên chọn một khu vực hoặc một nhóm cửa hàng, không cả chuỗi.
Kết hợp dữ liệu
Dữ liệu bán hàng từ hệ thống bán lẻ, dữ liệu chương trình khách hàng thân thiết, và khảo sát khách tại cửa hàng (khi được phép) bổ sung cho nhau. Ví dụ một sinh viên thực tập ở chuỗi cửa hàng mẹ và bé tại Thành phố Hồ Chí Minh so tỷ lệ khách quay lại giữa các cửa hàng có và không có nhân viên tư vấn dinh dưỡng, rồi phỏng vấn quản lý cửa hàng để giải thích chênh lệch.
Dữ liệu nội bộ: xin phép và bảo vệ thông tin khách hàng
Dữ liệu đơn hàng chứa thông tin cá nhân của khách: tên, số điện thoại, địa chỉ. Bạn không cần và không nên giữ những thông tin này. Xin đơn vị xuất dữ liệu đã bỏ các cột định danh, hoặc thay bằng mã khách hàng. Pháp luật Việt Nam có quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân; doanh nghiệp và người nghiên cứu đều phải tuân thủ, nên hỏi đơn vị về quy định nội bộ và tham khảo văn bản hiện hành.
Xin phép bằng văn bản hoặc ít nhất qua tin nhắn có lưu lại, nêu rõ dữ liệu dùng cho khoá luận, không công bố thông tin định danh, số liệu nhạy cảm sẽ được làm tròn hoặc quy đổi. Khi nộp khoá luận, nếu trường yêu cầu nộp dữ liệu gốc, trao đổi với người hướng dẫn về cách nộp bản đã ẩn danh.
Đọc chỉ tiêu cho đúng, đừng chỉ nhìn một con số
Một chỉ tiêu đơn lẻ dễ dẫn đến kết luận sai.
Kết hợp chỉ tiêu. Tỷ lệ chuyển đổi tăng nhưng giá trị đơn giảm mạnh có thể là do khuyến mãi sâu; doanh thu chưa chắc tăng.
Tách theo nhóm. Tỷ lệ hoàn đơn chung có thể ổn nhưng một nhóm sản phẩm hay một tỉnh nhận hàng lại rất cao.
Xem theo thời gian. Số liệu theo tuần, theo tháng cho thấy tác động của các ngày khuyến mãi lớn trên sàn; trộn lẫn sẽ làm sai lệch so sánh.
Ghi số tuyệt đối. Tỷ lệ trên mẫu số nhỏ dễ dao động; luôn ghi số đơn, số khách bên cạnh.
Tình huống: từ “bán chậm” đến một câu hỏi đo được
Một sinh viên ở Huế thực tập cho một gian hàng đặc sản trên sàn thương mại điện tử. Chủ gian hàng than “dạo này bán chậm”. Thay vì nhận đề tài chung về nâng cao doanh số, bạn ấy xuất dữ liệu đơn hàng mười hai tháng và tính các chỉ tiêu theo tháng. Doanh số giảm, nhưng số đơn gần như giữ nguyên; thứ giảm là giá trị đơn trung bình, vì khách chủ yếu mua gói nhỏ đang giảm giá.
Câu hỏi nghiên cứu được viết lại: làm thế nào nâng giá trị đơn trung bình mà không làm giảm số đơn. Bạn ấy phân tích các đơn có giá trị cao để xem khách thường mua kèm những gì, đọc đánh giá để hiểu lý do mua quà biếu, rồi đề xuất gói kết hợp và mức miễn phí vận chuyển hợp lý. Một lời than mơ hồ trở thành đề tài có chỉ tiêu, có dữ liệu, có giải pháp đo lại được.
Những đề tài nên cân nhắc lại
Một số hướng nghe hấp dẫn nhưng khó làm tốt trong khoá luận:
- So sánh các sàn thương mại điện tử lớn với nhau chỉ bằng thông tin báo chí.
- Đánh giá “chiến lược thương mại điện tử” của một tập đoàn bán lẻ lớn mà không có dữ liệu nội bộ.
- Đo ảnh hưởng của trải nghiệm mua hàng trực tuyến đến lòng trung thành, khảo sát người chưa từng mua ở gian hàng đó.
- Đề xuất xây dựng ứng dụng riêng cho một shop nhỏ không có nguồn lực vận hành.
Bắt đầu đề tài trong hai tuần thực tập đầu
Lộ trình gợi ý:
- Hỏi chủ gian hàng hoặc quản lý cửa hàng vấn đề họ đang lo nhất.
- Xin xuất thử dữ liệu một tháng, xem có những cột gì, chất lượng ra sao.
- Chọn hai đến bốn chỉ tiêu phù hợp vấn đề, viết định nghĩa của từng chỉ tiêu.
- Thống nhất với đơn vị về phạm vi dữ liệu được dùng và cách ẩn danh.
- Viết đề cương ngắn gửi người hướng dẫn ở trường.
Câu hỏi thường gặp
Có cần biết lập trình để phân tích dữ liệu bán hàng không?
Không. Với khoá luận, bảng tính với bảng tổng hợp, lọc và hàm cơ bản là đủ cho vài nghìn đến vài chục nghìn đơn. Quan trọng hơn là làm sạch dữ liệu và định nghĩa chỉ tiêu rõ ràng.
Shop không có dữ liệu lượt truy cập thì tính tỷ lệ chuyển đổi thế nào?
Không tính được tỷ lệ chuyển đổi theo nghĩa thông thường. Có thể dùng chỉ tiêu thay thế như tỷ lệ khách nhắn tin rồi đặt hàng, nêu rõ định nghĩa và giới hạn.
Dùng số liệu từ công cụ bên thứ ba ước tính doanh số các gian hàng có được không?
Chỉ nên dùng để tham khảo bối cảnh, ghi rõ nguồn và việc đây là ước tính. Không dùng làm dữ liệu chính khi không rõ phương pháp của công cụ.
Đề tài thương mại điện tử có nên khảo sát khách hàng không?
Tuỳ câu hỏi. Nếu muốn hiểu vì sao khách không quay lại, khảo sát hoặc phỏng vấn khách đã mua bổ sung tốt cho dữ liệu giao dịch. Nếu chỉ phân tích hiệu quả bán hàng, dữ liệu nội bộ có thể đủ.
Có được nêu tên gian hàng, tên sàn trong khoá luận không?
Tên sàn là thông tin công khai, nêu được. Tên gian hàng, doanh nghiệp cần đơn vị đồng ý; nếu họ không muốn, dùng tên mô tả chung và ghi chú trong phần phương pháp.