Đề tài nhân tố chậm tiến độ, vượt chi phí chỉ có giá trị khi bạn thu hẹp phạm vi dự án, khảo sát đúng người có kinh nghiệm thực tế và đối chiếu kết quả khảo sát với số liệu tiến độ, chi phí thật. Chạy lại một bảng nhân tố cũ trên mẫu tiện tay thì hội đồng sẽ hỏi bạn đóng góp gì mới.
Đây là một trong những đề tài định lượng quen nhất của ngành quản lý xây dựng. Quen có cái lợi là tài liệu nhiều, phương pháp rõ. Nhưng cũng vì quen mà luận văn dễ thành bản sao: cùng danh sách vài chục nhân tố, cùng thang Likert, cùng kết luận “năng lực nhà thầu và giải phóng mặt bằng là quan trọng nhất”. Phần dưới bàn cách làm cho đề tài có câu trả lời riêng.
Thu hẹp đề tài để không lặp lại người trước
Chọn một loại dự án và một bối cảnh
“Dự án xây dựng ở Việt Nam” là quá rộng. Hãy giới hạn theo loại công trình (nhà cao tầng, đường giao thông, công trình thuỷ lợi, trường học), theo nguồn vốn (vốn ngân sách, vốn tư nhân, hợp tác công tư), hoặc theo giai đoạn (chuẩn bị đầu tư, thi công, nghiệm thu). Nhân tố gây chậm ở dự án vốn ngân sách cấp huyện khác hẳn ở dự án nhà ở thương mại.
Hỏi một câu khác với “nhân tố nào quan trọng nhất”
Một số hướng đi tiếp có ích: nhân tố nào tác động lên tiến độ thông qua nhân tố nào (quan hệ trung gian), góc nhìn của chủ đầu tư và nhà thầu khác nhau ra sao, nhân tố nào được khảo sát đánh giá cao nhưng không thể hiện trong số liệu dự án thật. Câu hỏi kiểu này buộc bạn phân tích, không chỉ xếp hạng.
Xây dựng danh sách nhân tố từ đâu?
Danh sách nhân tố nên đi qua ba lớp lọc trước khi thành bảng hỏi. Mỗi lớp để lại dấu vết trong chương phương pháp.
| Bước | Làm gì | Ghi vào luận văn |
|---|---|---|
| Tổng quan | Gom nhân tố từ các nghiên cứu trong nước và quốc tế cùng loại dự án | Bảng tổng hợp nhân tố kèm nguồn từng dòng |
| Gộp và bỏ trùng | Ghép các nhân tố cùng nghĩa, bỏ nhân tố không hợp bối cảnh | Lý do gộp, bỏ |
| Hỏi chuyên gia | Phỏng vấn hoặc thảo luận với vài người có kinh nghiệm quản lý dự án | Tiêu chí chọn chuyên gia, nhân tố được thêm, sửa |
| Khảo sát thử | Gửi bảng hỏi cho một nhóm nhỏ | Câu nào khó hiểu đã sửa thế nào |
Đừng để bảng hỏi dài tới mức người trả lời đánh bừa ở nửa sau. Nhân tố gần nghĩa nhau vừa làm khảo sát dài vừa làm phân tích nhân tố khó ra cấu trúc rõ.
Khảo sát ai, và hỏi thế nào cho đáng tin?
Người trả lời phải từng trực tiếp quản lý tiến độ hoặc chi phí. Kỹ sư mới ra trường ở bộ phận hồ sơ chưa đủ trải nghiệm để đánh giá mức ảnh hưởng của vướng mắc giải phóng mặt bằng. Đặt câu hỏi sàng lọc ở đầu phiếu: số năm kinh nghiệm, vai trò, loại dự án đã tham gia.
Tách nhóm chủ đầu tư, tư vấn, nhà thầu. Ba bên nhìn cùng một nhân tố rất khác nhau. Nếu mẫu mỗi nhóm đủ lớn, so sánh giữa các nhóm thường cho kết quả đáng bàn hơn bảng xếp hạng chung.
Tránh thu mẫu qua một nhóm chat. Gửi một đường dẫn vào nhóm bạn bè cùng lớp cao học là cách nhanh nhất để có mẫu lệch. Hãy mô tả trung thực cách tiếp cận người trả lời và thừa nhận giới hạn của mẫu thuận tiện nếu có.
Cỡ mẫu theo phương pháp phân tích. Muốn chạy phân tích nhân tố khám phá hay mô hình cấu trúc thì cỡ mẫu phải đáp ứng yêu cầu của kỹ thuật đó theo tài liệu phương pháp bạn trích dẫn; mẫu quá nhỏ thì chỉ nên dừng ở thống kê mô tả và chỉ số tầm quan trọng tương đối.
Lấy số liệu tiến độ thật để đối chiếu ra sao?
Đây là phần làm cho luận văn của bạn khác đi. Nếu được phép tiếp cận hồ sơ của vài dự án, hãy so tiến độ kế hoạch được duyệt với tiến độ thực tế, các lần điều chỉnh tiến độ và lý do ghi trong biên bản, các phụ lục hợp đồng làm tăng giá trị. Từ đó bạn biết nhân tố nào thực sự để lại dấu vết trong hồ sơ.
Ví dụ một học viên làm ở ban quản lý dự án giao thông cấp tỉnh: khảo sát xếp “năng lực tài chính nhà thầu” lên đầu, nhưng hồ sơ năm dự án lại cho thấy phần lớn thời gian trễ nằm ở khâu điều chỉnh thiết kế và bàn giao mặt bằng. Sự lệch đó chính là phát hiện đáng viết trong chương thảo luận.
Nếu chỉ tiếp cận được một hai dự án, đừng cố biến chúng thành mẫu thống kê. Hãy dùng chúng như nghiên cứu tình huống minh hoạ: mô tả dòng thời gian, các mốc trễ, nguyên nhân ghi trong hồ sơ, rồi đặt cạnh kết quả khảo sát. Cách kết hợp này cho chương thảo luận chiều sâu mà bảng xếp hạng nhân tố đơn thuần không có được.
Số liệu dự án thường nhạy cảm. Xin phép bằng văn bản, mã hoá tên dự án và đơn vị (dự án A, B, C), không đưa giá trị hợp đồng cụ thể nếu bên cung cấp không đồng ý.
Phân tích gì là vừa đủ?
Phần phân tích nên đi theo câu hỏi nghiên cứu, không theo danh sách kỹ thuật mà phần mềm thống kê cho phép chạy. Một luận văn thạc sĩ quản lý dự án làm chắc bốn việc dưới đây thường thuyết phục hơn một luận văn chạy đủ mọi kiểm định nhưng không giải thích được kết quả nào.
Thống kê mô tả và độ tin cậy thang đo. Kiểm tra độ tin cậy từng nhóm nhân tố trước khi tính điểm trung bình.
Xếp hạng có lý do. Chỉ số tầm quan trọng tương đối (RII) hay điểm trung bình đều được, miễn bạn giải thích vì sao dùng và cách tính.
Phân tích nhân tố khi cần gom nhóm. Chỉ chạy khi mẫu đủ và mục đích là rút gọn danh sách, không chạy để bảng kết quả dài thêm.
Kiểm định khác biệt giữa các nhóm. So chủ đầu tư với nhà thầu bằng kiểm định phù hợp với dạng dữ liệu, rồi giải thích khác biệt bằng hiểu biết ngành.
Lỗi hay gặp ở đề tài này
- Chép nguyên danh sách nhân tố của một nghiên cứu nước ngoài mà không xét bối cảnh pháp lý, thủ tục đầu tư ở Việt Nam.
- Kết luận “cần nâng cao năng lực nhà thầu” chung chung, không chỉ ra năng lực nào, ai làm, đo bằng gì.
- Đưa mô hình hồi quy với biến phụ thuộc là “mức độ chậm tiến độ” do chính người trả lời tự đánh giá, rồi suy ra quan hệ nhân quả.
- Không mô tả mẫu: bao nhiêu người, vai trò gì, loại dự án nào.
- Giải pháp đề xuất không gắn với nhân tố đã phân tích, như thể viết từ một tài liệu khác.
- Trộn người trả lời ở dự án dân dụng với dự án hạ tầng rồi tính chung, khiến nhân tố đặc thù của từng loại bị xoá mờ.
Trước khi nộp, hãy đọc lại chương giải pháp và tự hỏi với mỗi đề xuất: nó xuất phát từ kết quả nào trong chương phân tích, ai sẽ thực hiện, và đơn vị của bạn có làm được trong điều kiện hiện tại không. Đề xuất nào không trả lời được ba câu đó thì bỏ hoặc viết lại cho cụ thể. Hội đồng ngành quản lý xây dựng thường có người từng làm chủ đầu tư hoặc nhà thầu, họ nhận ra rất nhanh một giải pháp chỉ đúng trên giấy.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng lại bảng hỏi của luận văn khoá trước không?
Có thể tham khảo và kế thừa có ghi nguồn, nhưng phải rà lại từng nhân tố cho hợp loại dự án của bạn và khảo sát thử trước khi dùng. Chép nguyên bảng hỏi thì đề tài khó có điểm mới.
Mẫu khảo sát bao nhiêu người là đủ?
Phụ thuộc phương pháp phân tích bạn dùng. Hãy lấy yêu cầu cỡ mẫu từ tài liệu phương pháp cho kỹ thuật đó, trích nguồn, và mô tả trung thực nếu mẫu thực tế thấp hơn mong muốn.
Không xin được hồ sơ dự án thì đề tài còn đứng được không?
Vẫn đứng được nếu khảo sát làm kỹ và có phỏng vấn sâu vài chuyên gia để giải thích kết quả. Nêu rõ việc thiếu số liệu thực tế là giới hạn của nghiên cứu.
RII khác điểm trung bình Likert ở chỗ nào?
RII quy điểm về thang từ 0 đến 1 theo điểm tối đa của thang đo, giúp so sánh dễ. Về bản chất thứ hạng thường giống điểm trung bình, nên đừng trình bày như hai phát hiện khác nhau.
Có cần mô hình cấu trúc tuyến tính không?
Chỉ cần khi câu hỏi của bạn là quan hệ giữa các nhóm nhân tố và mẫu đủ lớn. Nếu chỉ cần xếp hạng nhân tố thì mô hình phức tạp không làm luận văn tốt hơn.