Chọn theo điều bạn làm tốt và điều bạn muốn chứng minh. Đề tài xây hệ thống được chấm ở bài toán thật, quyết định thiết kế và sản phẩm chạy được; đề tài thuật toán được chấm ở bài toán phát biểu rõ, thực nghiệm so sánh và lập luận. Cả hai đều có thể đạt điểm cao hoặc thấp.
Mỗi năm, khoa công nghệ thông tin nào cũng nhận một loạt đề tài trông giống nhau: quản lý thư viện, quản lý bán hàng, đặt phòng khách sạn, bán quần áo trực tuyến. Không phải chúng sai, mà là chúng không cho người chấm thấy sinh viên đã giải quyết vấn đề gì khó. Ngược lại, có sinh viên chọn đề tài thuật toán vì nghe có vẻ “học thuật” rồi mắc kẹt vì không có dữ liệu, không có mô hình cơ sở để so. Bài này giúp bạn chọn đúng loại trước khi chọn đề tài cụ thể.
Hai loại đề tài, hai cách chấm
Mỗi khoa có phiếu chấm riêng, nhưng trọng tâm thường xoay quanh những điểm dưới đây.
| Tiêu chí | Đề tài xây hệ thống | Đề tài nghiên cứu thuật toán, mô hình |
|---|---|---|
| Câu hỏi trung tâm | Hệ thống giải quyết bài toán nghiệp vụ nào, cho ai? | Phương pháp nào tốt hơn cho bài toán nào, theo chỉ số nào? |
| Phần được chấm nặng | Phân tích yêu cầu, thiết kế kiến trúc và dữ liệu, kiểm thử | Phát biểu bài toán, cơ sở lý thuyết, thiết kế thực nghiệm, phân tích kết quả |
| Sản phẩm | Phần mềm chạy được, tài liệu thiết kế | Mã thực nghiệm, bảng kết quả, có thể là bản thử nghiệm nhỏ |
| Câu hỏi hay gặp khi bảo vệ | Vì sao chọn kiến trúc này, xử lý khi nhiều người dùng thế nào? | Mô hình cơ sở là gì, kết quả có ổn định không, dữ liệu lấy ở đâu? |
| Rủi ro chính | Thành một ứng dụng mẫu, không có điểm khó | Không có dữ liệu, không tái lập được kết quả |
Ai nên chọn đề tài xây hệ thống?
Bạn mạnh lập trình và thích sản phẩm
Nếu bạn đã làm dự án môn học trọn vẹn, quen một bộ công cụ phát triển, thích thấy người khác dùng thứ mình làm, thì đề tài hệ thống là lựa chọn tự nhiên. Điểm mạnh của bạn sẽ hiện ra ở chất lượng mã, kiến trúc và kiểm thử.
Nhưng phải có một bài toán thật
Hệ thống tốt bắt đầu từ một tổ chức hoặc nhóm người dùng cụ thể với quy trình cụ thể. Ví dụ: một phòng khám nhỏ cần sắp lịch hẹn theo từng bác sĩ và nhắc bệnh nhân, một hợp tác xã nông nghiệp cần theo dõi lô hàng từ nhà vườn tới thương lái. Khi có người dùng thật, bạn có yêu cầu thật, có ràng buộc thật, và có người để thử.
Và một điểm kỹ thuật đáng nói
Hãy chọn ít nhất một vấn đề kỹ thuật bạn phải suy nghĩ để giải: xử lý đồng bộ khi mất mạng, phân quyền theo nhiều cấp, tìm kiếm có dấu tiếng Việt, xếp lịch có ràng buộc. Điểm này là thứ bạn sẽ trình bày kỹ nhất trong chương thiết kế.
Ai nên chọn đề tài thuật toán, mô hình?
Bạn thích đọc bài báo và thử nghiệm
Nếu bạn học tốt các môn toán rời rạc, xác suất, cấu trúc dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, và không ngại đọc bài báo tiếng Anh, đề tài thuật toán cho bạn cơ hội làm quen với cách làm nghiên cứu. Đây cũng là bước đệm tốt nếu bạn định học thạc sĩ.
Điều kiện cần trước khi chốt
Có bộ dữ liệu được phép dùng, có ít nhất một phương pháp cơ sở đã công bố để so sánh, có máy tính đủ chạy thực nghiệm trong thời gian cho phép. Thiếu một trong ba, đề tài dễ dừng ở mức đọc và tóm tắt lý thuyết.
Đóng góp ở mức sinh viên
Không ai đòi khoá luận đại học phát minh thuật toán mới. Đóng góp hợp lý là: cài đặt và so sánh có hệ thống vài phương pháp trên một bộ dữ liệu tiếng Việt, thử một cải tiến nhỏ có lý do, hoặc áp dụng một phương pháp vào một bài toán của Việt Nam và phân tích kỹ khi nào nó hoạt động tốt, khi nào không.
Đề tài nào dễ bị coi là “làm web bán hàng”?
Dấu hiệu thứ nhất. Chức năng chỉ gồm thêm, sửa, xoá, tìm kiếm trên vài bảng dữ liệu, giống hệt hướng dẫn mẫu của một khung phát triển.
Dấu hiệu thứ hai. Không có người dùng hay tổ chức cụ thể; yêu cầu do sinh viên tự nghĩ ra.
Dấu hiệu thứ ba. Chương thiết kế chỉ có danh sách bảng và ảnh chụp giao diện, không có lựa chọn nào được cân nhắc.
Cách cứu. Giữ ý tưởng nhưng thêm một bài toán khó thật: gợi ý sản phẩm dựa trên lịch sử mua, quản lý tồn kho nhiều chi nhánh có chuyển kho, thanh toán và đối soát với nhiều kênh. Hoặc chuyển hẳn sang một nghiệp vụ hẹp mà bạn hiểu sâu.
Tình huống: hai sinh viên cùng khoá
Sinh viên thứ nhất. Làm thêm cho một trung tâm ngoại ngữ, thấy giáo vụ xếp lịch lớp bằng bảng tính và thường trùng phòng. Đề tài: hệ thống xếp lịch lớp có ràng buộc phòng, giáo viên, khung giờ học viên đăng ký. Điểm kỹ thuật nằm ở thuật toán xếp lịch heuristic và giao diện cho giáo vụ chỉnh tay khi cần. Có người dùng thử thật.
Sinh viên thứ hai. Thích xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Đề tài: so sánh vài phương pháp phân loại cảm xúc bình luận tiếng Việt trên một bộ dữ liệu công khai có giấy phép rõ ràng, phân tích lỗi theo loại câu có từ phủ định và từ lóng. Không làm giao diện, chỉ có bản thử nghiệm nhỏ để minh hoạ.
Kết quả. Cả hai được đánh giá tốt vì mỗi người đều chỉ rõ mình giải quyết vấn đề gì và chứng minh bằng loại bằng chứng phù hợp với loại đề tài.
Những việc KHÔNG cần làm khi chọn loại đề tài
Sinh viên năm cuối hay tự tạo thêm áp lực bằng những việc không ai yêu cầu.
- Không cần chọn công nghệ mới nhất; công nghệ bạn dùng thành thạo giúp dành thời gian cho phần phân tích và đánh giá.
- Không cần đề tài thuật toán phải đạt kết quả vượt mọi công bố; so sánh trung thực với mô hình cơ sở là đủ ở bậc đại học.
- Không cần hệ thống có hàng chục chức năng; vài chức năng chính làm kỹ, có kiểm thử, thuyết phục hơn.
- Không cần triển khai lên máy chủ trả phí; môi trường thử nghiệm mô tả rõ ràng là chấp nhận được, trừ khi đề tài yêu cầu khác.
- Không cần sao chép khung đề tài của khoá trước chỉ vì nó từng được điểm cao; điều được chấm là bài toán của chính bạn.
Năm bước chốt loại đề tài trong tuần đầu
Làm theo thứ tự, mỗi bước ghi kết quả vào một trang giấy để mang đi gặp người hướng dẫn.
- Liệt kê ba dự án môn học bạn làm tốt nhất và điều bạn thích nhất ở mỗi dự án.
- Tìm một tổ chức có thể là người dùng thật, hoặc một bộ dữ liệu có giấy phép dùng cho nghiên cứu.
- Viết bài toán thành hai câu: đầu vào, đầu ra, ai hưởng lợi, đo thành công bằng gì.
- Xác định điểm khó kỹ thuật hoặc phương pháp cơ sở để so sánh.
- Ước lượng thời gian cho từng phần; nếu phần cài đặt chiếm gần hết thời gian, giảm phạm vi.
Đề tài hợp lệ ở khoa bạn còn phụ thuộc danh mục hướng nghiên cứu của bộ môn và quy định của trường bạn. Hỏi người hướng dẫn trước khi đăng ký tên chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Khoá luận CNTT làm website có bị đánh giá thấp không?
Không phải vì là website. Bị đánh giá thấp là khi sản phẩm chỉ gồm chức năng cơ bản, không có bài toán thật và không có quyết định thiết kế nào được giải thích.
Đề tài thuật toán có cần làm giao diện không?
Thường không bắt buộc. Một bản thử nghiệm nhỏ giúp minh hoạ khi bảo vệ, nhưng phần được chấm là thiết kế thực nghiệm và phân tích kết quả.
Có được kết hợp cả hệ thống và thuật toán trong một khoá luận không?
Được, và nhiều đề tài hay theo hướng này. Hãy xác định phần nào là trọng tâm để chia thời gian và số trang hợp lý, tránh làm cả hai đều nửa vời.
Làm đề tài cho công ty nơi thực tập có được không?
Được nếu công ty đồng ý cho dùng thông tin trong khoá luận. Thống nhất trước phần nào được công bố, dữ liệu nào phải ẩn, và ghi rõ phần đóng góp của bạn.
Không có ý tưởng đề tài thì nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ danh mục hướng nghiên cứu của bộ môn, các dự án môn học đã làm, và những quy trình thủ công bạn gặp ở nơi làm thêm hay gia đình.
Đề tài khoá luận khác đồ án môn học ở điểm nào?
Khoá luận đòi hỏi phân tích, lý giải và đánh giá có hệ thống hơn, có tổng quan giải pháp và có kết luận về giới hạn. Đồ án môn học thường chỉ cần sản phẩm đáp ứng yêu cầu đề ra.